نزیهه بوسعیدی

تونس- گروهی از فعالان تونسیِ مدافع آزادی اندیشه و آزادی بیان، کارزار گسترده‌ای را برای حمایت از فضاهای فرهنگی که در ماه‌های اخیر با فشارها و برخوردهای مختلف روبه‌رو شده‌اند، آغاز کرده‌اند. در رأس این مراکز، «فضای فرهنگی ریو» در پایتخت قرار دارد؛ مرکزی که قرار است سال آینده صدمین سال تأسیس خود را جشن بگیرد. همچنین انجمن سینمای «بنزرت» نیز از دیگر نهادهایی است که با تلاش‌هایی برای محدود کردن فعالیت‌هایش مواجه شده است.

حامیان این کارزار تأکید می‌کنند که موضوع تنها دفاع از چند مرکز فرهنگی نیست، بلکه حفاظت از نقش مهم اجتماعی این فضاهاست. به باور آنان، مراکز فرهنگی مستقل دیگر صرفاً سالن‌های نمایش یا محل برگزاری جشنواره‌های سینمایی نیستند؛ بلکه به بستری برای گفت‌وگوی عمومی، تبادل اندیشه، حمایت از ابتکارهای مدنی، برگزاری نشست‌های فکری، فعالیت‌های حقوق بشری و حتی گردهمایی‌های سیاسی تبدیل شده‌اند. این فضاها فرصت بیان دیدگاه‌هایی را فراهم می‌کنند که در بسیاری از موارد امکان حضور در رسانه‌ها یا تریبون‌های دیگر را ندارند.

از نگاه آنان، فشار بر این مراکز تنها به عرصه فرهنگ آسیب نمی‌زند، بلکه کل فضای عمومی جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ زیرا دایره گفت‌وگو را محدود می‌کند، به تکثرگرایی لطمه می‌زند و توان جامعه برای شکل دادن به بحث‌های آزاد و مسئولانه را کاهش می‌دهد.

فعالان همچنین معتقدند این نوع فشار حتی از ممنوعیت‌های آشکار خطرناک‌تر است، زیرا به خودسانسوری منجر می‌شود. وقتی مدیران مراکز فرهنگی می‌بینند با دیگران چگونه برخورد می‌شود، به‌تدریج خودشان نشست‌های حساس را حذف می‌کنند، از همکاری با برخی نهادها پرهیز می‌کنند، از پرداختن به موضوعات حقوق بشری فاصله می‌گیرند و فعالیت‌هایشان را به برنامه‌های «بی‌حاشیه» محدود می‌کنند. به این ترتیب، بدون آنکه حتی یک حکم رسمی برای ممنوعیت صادر شود، هدف سیاسی محقق می‌شود؛ ترس جای سانسور را می‌گیرد و سکوت به سیاستی نانوشته تبدیل می‌شود.

ضحی قلالی، فعال سازمان «مساوات»، می‌گوید آنچه امروز رخ می‌دهد، تنها متوجه مرکز فرهنگی ریو نیست، بلکه بخشی از سیاستی گسترده‌تر برای محدود کردن فضاهای مستقل است. او گفت: «ریو یک مرکز فرهنگی معتبر است که امروز تحت فشار و آزار قرار گرفته است. من حمایت خود را از این مرکز و همه فضاهای فرهنگی مستقلی که با چنین فشارهایی روبه‌رو هستند اعلام می‌کنم؛ فشارهایی که در چارچوب سیاستی برای خفه کردن جامعه و کشور اعمال می‌شود.»

او محروم شدن این مرکز از بودجه‌های دولتی، تعطیلی کافه وابسته به آن، کنار گذاشته شدن از میزبانی جشنواره‌ها و رویدادهای مهم و همچنین بازرسی‌هایی را که روابط آن با جامعه مدنی را هدف قرار داده‌اند، محکوم کرد. به گفته او، این اقدامات «بسیار خطرناک» هستند، زیرا ریو همواره فضایی باز برای همه بوده، میزبان برنامه‌های فرهنگی و هنری متعهد و باکیفیت بوده و از فعالیت‌های جامعه مدنی، حتی برنامه‌هایی با ماهیت سیاسی، استقبال کرده است؛ «شاید دقیقاً به همین دلیل امروز مجازات می‌شود.»

ضحی قلالی تأکید کرد هرگونه فشار بر مرکز فرهنگی ریو یا محدود کردن فعالیت‌های آن، مردود و محکوم است. او همچنین با هر نوع سرکوب آزادی‌های عمومی و آزادی اندیشه مخالفت کرد و گفت فضای فرهنگی تونس تنها زمانی می‌تواند شکوفا شود که از زیر سایه فشار و سرکوب خارج شود. به اعتقاد او، حفاظت از مراکز فرهنگی مستقل، پیش‌شرط حفظ تکثرگرایی و تداوم حیات فرهنگی کشور است.

او افزود که اطمینان دارد این وضعیت همیشگی نخواهد بود؛ همان‌گونه که فشارهایی که در گذشته بر دیگر مراکز فرهنگی و نسل‌های مختلف روشنفکران و فعالان فرهنگی وارد شده بود، دوام نیاورد. به گفته او، همین باور است که آنان را به ادامه مقاومت، دفاع از آزادی در همه اشکالش و محکوم کردن سیاست‌های سرکوبگرانه و تلاش برای ارعاب جامعه واداشته است؛ زیرا این فشارها نه‌تنها آنان را نمی‌ترساند، بلکه عزمشان را برای ادامه راه راسخ‌تر می‌کند.

رباب السرایری، روزنامه‌نگار تونسی، نیز گفت که مرکز فرهنگی ریو طی دهه‌های گذشته محل گردهمایی هنرمندان و روشنفکران، از نسل جوان تا پیشکسوتان، بوده و همواره مانند «خانه‌ای بزرگ» از همه، فارغ از گرایش‌های فرهنگی، فکری، سیاسی یا ایدئولوژیکشان، استقبال کرده است. به گفته او، این مرکز نقش مهمی در تقویت فرهنگ تکثرگرایی و فراهم کردن فضایی برای شکوفایی خلاقیت آزاد داشته است.

او افزود: «واقعاً تأسف‌آور است که چنین مرکز فرهنگی باسابقه و ریشه‌داری، در شرایطی که فشار بر مراکز فرهنگی مستقل رو به افزایش است، امروز با خطر روبه‌رو شده است؛ مراکزی که همواره یکی از مهم‌ترین پشتوانه‌های آزادی اندیشه و خلاقیت در تونس بوده‌اند.» به اعتقاد او، آسیب رساندن به این فضاها، مستقیماً توان جامعه برای تولید فرهنگی آزاد و متنوع را تضعیف می‌کند و یکی از ستون‌های اصلی فرهنگ مستقل را از میان می‌برد.

 

حمایت و همبستگی

فشارهای واردشده بر مراکز فرهنگی با واکنش گسترده جامعه مدنی و شماری از نهادهای فرهنگی روبه‌رو شده است. این نهادها با انتشار بیانیه‌هایی حمایت کامل خود را از این مراکز اعلام کرده‌اند. از جمله، انتشارات «دار خریف» در بیانیه‌ای ضمن اعلام همبستگی با مرکز فرهنگی ریو، هشدار داد که مشکلات کنونی، ادامه فعالیت و نقش فرهنگی این مرکز را تهدید می‌کند.

این انتشارات همچنین خواستار حمایت از فضاهای فرهنگی مستقل در تونس و حفاظت از آن‌ها شد و این مراکز را سرمایه‌ای مشترک، بخشی از حافظه تاریخی کشور و یکی از پایه‌های اصلی حیات فرهنگی تونس دانست.

انجمن فرهنگی تونسی «اکتیف» نیز در بیانیه‌ای حمایت کامل خود را از انجمن سینمای «بنزرت» اعلام کرد و نوشت که جشنواره سینمای بنزرت یکی از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی و هنری کشور است؛ رویدادی که طی سال‌های گذشته نقش مهمی در غنی‌تر شدن فضای سینمای تونس، معرفی آثار فیلم‌سازان، ایجاد فرصت برای جوانان و تبادل تجربه میان هنرمندان داشته و بستری برای ارتباط مخاطبان با سینما در بهترین شکل آن فراهم کرده است. این انجمن تأکید کرد که تلاش‌های خستگی‌ناپذیر انجمن سینمای بنزرت برای برگزاری این جشنواره، شایسته قدردانی و ستایش است.  

در ادامه این بیانیه آمده است: «ما به‌خوبی از دشواری‌هایی که انجمن‌های فرهنگی برای حفظ تداوم چنین رویدادهایی با آن روبه‌رو هستند آگاهیم و در این شرایط، همبستگی کامل خود را با اعضای انجمن اعلام می‌کنیم. همچنین از صبر، استقامت و پافشاری آنان برای ادامه این رسالت، با وجود همه مشکلات، قدردانی می‌کنیم.»

در مجموع، فضاهای فرهنگی مستقل، روزنه‌ای برای آزادی بیان و اندیشه به شمار می‌روند و محدود کردن یا تعطیل کردن آن‌ها، در واقع محدود کردن هر صدای آزاد و هر فضای تنفس جامعه و عادی‌سازی سیاست تحمیل واقعیت موجود است.