چرخ اقتصاد در دستان زنان افغانستان؛ از قالینبافی تا معیشت خانوادهها
با وجود سرکوب و خشونت، زنان افغانستان بار دیگر ثابت کردهاند که ستون اقتصادی خانوادهها و جامعهاند؛ آنها با قالینبافی و مهارتهای سنتی، چرخه معیشت را به حرکت درمیآورند و نقش حیاتی خود را در اقتصاد کشور حفظ کردهاند.
بهاران لهیب
بامیان- قالینبافی در افغانستان یکی از کهنترین هنرهای دستی است که ریشههای آن به صدها سال پیش بازمیگردد. این هنر نه تنها یک فعالیت اقتصادی برای مردم افغانستان بوده، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و سنتی این سرزمین نیز به شمار میرود. قالینهای افغانستانی به دلیل کیفیت بالا، نقشهای زیبا و رنگهای طبیعی در بسیاری از کشورهای جهان شناخته شده و مورد توجه قرار گرفتهاند. در بسیاری از خانوادهها، هنر قالینبافی از نسلهای گذشته به نسلهای جدید منتقل شده و همچنان به عنوان یک میراث ارزشمند حفظ گردیده است.
در گذشتههای دور، اقوام مختلف افغانستان، بهویژه در مناطق شمالی، غربی و شمالغربی کشور، به قالینبافی مشغول بودند. قبایل ترکمن، ازبک، بلوچ و برخی گروههای پشتون از جمله مردمانی بودند که در رشد و گسترش این هنر نقش مهمی ایفا کردند. آنان با استفاده از پشم گوسفند و رنگهای طبیعی که از گیاهان به دست میآمد، قالینهایی میبافتند که هم برای استفاده در خانهها و هم برای تجارت مورد استفاده قرار میگرفت.
یکی از ویژگیهای مهم قالینهای افغانستان طرحها و نقشهای خاص آن است. هر منطقه از کشور دارای سبک و طرح ویژهای در قالینبافی است که نشاندهنده فرهنگ و شیوه زندگی همان منطقه میباشد. در گذشته بیشتر قالینها به صورت دستی و در خانهها بافته میشدند و زنان نقش اساسی در این هنر داشتند. زنان روستایی در کنار کارهای روزمره خانه، ساعتهای طولانی را صرف بافتن قالین میکردند. این کار علاوه بر حفظ سنتهای فرهنگی، منبع مهمی برای درآمد خانوادهها نیز محسوب میشد و به بهبود وضعیت اقتصادی بسیاری از خانوادهها کمک میکرد.
با گذشت زمان و تغییر شرایط اجتماعی و اقتصادی، صنعت قالینبافی در افغانستان نیز دچار تحولاتی شد. در برخی دورهها جنگها و ناامنیها باعث کاهش تولید قالین گردید، اما با وجود این مشکلات، مردم افغانستان توانستند این هنر قدیمی را حفظ کنند و آن را دوباره رونق ببخشند. بسیاری از قالینبافان حتی در شرایط دشوار نیز به کار خود ادامه دادهاند.
در سالهای اخیر قالین افغانستان بار دیگر توجه بازارهای بینالمللی را جلب کرده است. نمایشگاههای بینالمللی و صادرات قالین به کشورهای مختلف جهان سبب شده تا این صنعت دوباره جایگاه مهمی در اقتصاد کشور پیدا کند. از طرف دیگر، اکثریت جامعه با حاکمیت طالبان در بیکاری به سر میبرند؛ بناً یکی از راههای تأمین معیشت آنان تولید قالین است که در آن زنان سهم بیشتری دارند.
به همین دلیل ما به دیدن معصومه حسینی در ولایت بامیان رفتیم. معصومه با وجود اینکه فارغ پوهنتون (دانشگاه) میباشد، اما مجبور است همگام با همسرش در چرخش زندگی پنج نفره شان نقش داشته باشد.
بامیان یکی از سردترین ولایتهای افغانستان میباشد که درجه حرارت آن گاهی به منفی ۲۱ درجه نیز میرسد. این ولایت از جمله مناطقی است که دامداری در آن بیشتر مروج میباشد. آمار زنان باسواد آن نسبت به برخی ولایتهای دیگر بیشتر است. با این حال، بنا به ستم ملی که بیشتر از سوی دولتها اعمال شده است، مردم این ولایت از ابتداییترین امکانات محروم ماندهاند.
ما زمانی وارد منزل معصومه شدیم که او با عجله چادرش را مرتب کرد، زیرا در حال انجام کارهای خانه بود و لباس کهنه به تن داشت. پس از احوالپرسی، درباره کارش از او پرسیدیم. او با لبخند زیبایش گفت: «اجازه بدهید لباسم را عوض کنم، دوباره برمیگردم.»
تا زمانی که او برگشت، دختر بزرگش که ده سال عمر داشت، ما را به اتاقی برد که در آن تار قالین و قالینهای بافته شده وجود داشت.
معصومه برگشت و با همان چهره سرشار از انرژی برای ما گفت: «زمستان بامیان خیلی سرد است. زنانی در این شرکت کار میکنند، اما حالا به دلیل سردی هوا، همه کارگاههای قالینبافی را با خود بردهاند تا در خانههای شان تولید کنند.»
قابل یادآوری است که اکثریت خانوادهها در زمستانها فقط توان گرم کردن یک اتاق را دارند. برخی خانوادهها حتی توانایی گرم کردن همان یک اتاق را نیز ندارند. بناً از هر چیزی که پیدا کنند برای زمستان به عنوان سوخت ذخیره میکنند و به همین دلیل آلودگی هوا افزایش مییابد. تنها یکی دو زن توانسته بودند کارگاه را به خانههای شان ببرند، زیرا اتاق کمی بزرگتر داشتند.
معصومه در کنار قالینبافی در این شرکت، برای کارمندان آنان غذا نیز آماده میکند. او برای ما گفت: «مدت دو سال میشود که در این شرکت کار میکنم و مصروف قالینبافی هستم. همین قالینی را که میبینید، من حدود یک ماه روی آن کار کردهایم.»
وی اضافه میکند: «شرکت پشم را برای ریشتن میدهد تا به تار قالین تبدیل شود. سپس آن را رنگ میکنند و بعد برای بافت در اختیار ما میگذارند. این همان قالینی است که میبافتیم.»
معصومه در مورد آغاز کار خود میگوید: «من در یکی از شرکتهای دیگر شاگرد بودم. بعد از آن یک کارگاه در منزل خود گذاشتم و قالینبافی را به صورت مستقل شروع کردم. تعداد زیادی از زنان سهم فعال در تولید قالین دارند.»
نامبرده اضافه میکند: «تولید قالین کمک بزرگی به اقتصاد خانواده ما است. مردان خانوادهها هم مجبور هستند کار کنند و ما با بافتن قالین آنان را حمایت میکنیم. من با این شرکت بنا به شناخت خانوادگی آشنا شدم. در کنار بافت قالین، زنان ریشتن پشم را نیز انجام میدهند.»