زنکشی در تونس؛ کودکان، قربانیان فراموششده
کودکانی که مادرشان قربانی زنکشی شده، با فاجعهای چندلایه روبهرو میشوند. مادر را از دست داده، پدرشان در این جنایت دست داشته، خانوادهشان از هم پاشیده و انگ جامعه هم بر دوششان سنگینی میکند. رنج آنان با این جنایت پایان نمییابد، بلکه تازه آغاز میشود.
نزیهه بوسعیدی
تونس – فاجعهی زنکشی به خود قربانی محدود نمیماند. از هر زنی که کشته میشود، کودکانی بر جا میمانند که «قربانیان فراموششده»ی این جنایتاند و دو ضربه را با هم میخورند. مادرشان کشته میشود و پدرشان یا به زندان میافتد یا خودکشی میکند. اگر کسی پناهشان نشود، این تجربهی تلخ زندگیشان را از ثبات میاندازد و به سلامت روان و آیندهی تحصیلیشان آسیبی عمیق میزند. پیامد این جنایت از کودکان هم فراتر میرود. خانوادهی بزرگتر و اطرافیان نیز از خود جنایت و از بازتاب آن در رسانهها زخم میخورند.
فاجعه فقط لحظهی قتل مادر نیست
ضحی الجورشی، رئیس انجمن «نوجوانان»، میگوید در کار با کودکان و نوجوانانی که مادرشان را در قتلی خانوادگی از دست دادهاند، نباید فقط به لحظهی جنایت نگریست. باید خشونتی را هم دید که کودک شاید پیش از آن در خانه تجربه کرده باشد.
او میافزاید کودکی که پدرش مرتکب جنایت شده، با آسیبی چندلایه روبهروست. این کودک مادرش را از دست میدهد، پیوندهای خانوادگیاش فرو میریزد و کسی که باید از او محافظت میکرد، قاتل مادرش است. برای همین ممکن است احساسهایی متناقض مانند ترس، خشم و احساس گناه در او شکل بگیرد.
ضحی الجورشی هشدار میدهد که اگر این کودکان زود حمایت روانی و اجتماعی نبینند، ممکن است رابطهشان با دیگران و توانشان برای اعتماد کردن آسیب ببیند و نگاهشان به رابطهی زن و مرد نیز دگرگون شود. این آسیبها گاه به شکل پرخاشگری، میل به انتقام یا آسیب زدن به خود بروز میکند و برخی کودکان حتی برای گریز از درد به اعتیاد پناه میبرند.
با این همه، او تأکید میکند که تکرار چرخهی خشونت سرنوشت محتوم این کودکان نیست. مداخلهی زودهنگام، حمایت روانی تخصصی و پشتیبانی خانواده و جامعه میتواند به آنان کمک کند از این ضربه بگذرند و زندگیشان را دوباره به دست بگیرند.
به باور ضحی الجورشی، برای پیشگیری از خشونت باید برابری، فرهنگ حقوق بشر و تربیت مثبت را آموزش داد. این آموزش مسئولیتی همگانی است که از خانه آغاز میشود و به مدرسه و نهادهای آموزشی، فرهنگی و رسانهای میرسد.
او از زنانی هم یاد میکند که پس از رنجی طولانی کشته شدند. یکی از آنان زنی ۲۲ ساله بود که در ۱۷ سالگی ازدواج کرده و سه فرزند به دنیا آورده بود. ضحی الجورشی میگوید این ماجرا پرسشهایی جدی پیش میکشد. آیا رسمهایی مانند ازدواج دختران زیر سن قانونی در حال بازگشت است و دختران تا چه اندازه از بهرهکشی و خشونت در اماناند؟
ضحی الجورشی از اینکه خشونت روزبهروز عادیتر میشود، انتقاد میکند. این روند هم در آزار و خشونت سایبری دیده میشود و هم در برخی برنامههای رسانهای و هنری که زنان را مسخره و تحقیر میکنند. او هشدار میدهد که وقتی توهین و خشونت مایهی خنده و سرگرمی میشود، در چشم مردم پذیرفتنیتر هم میشود.
به گفتهی ضحی الجورشی، نهادهای مدنی میکوشند احترام به انسان را در میان دختران و پسران نوجوان جا بیندازند. این نهادها به نوجوانان یاد میدهند احساسات و خشمشان را به شیوهای سازنده بیان کنند و آنان را با حقوقشان آشنا میکنند. همچنین به آنان میآموزند که بدن، حریم خصوصی و مرزهای شخصی را محترم بشمارند و رابطههایشان را بر پایهی رضایت و احترام متقابل بنا کنند.
خانوادهی بزرگتر، پناه کودکان
حضانت و سرپرستی قانونی از بزرگترین دشواریهایی است که پس از این جنایتها پیش میآید، چون کودکان ناگهان کسی را ندارند که مستقیم از آنان مراقبت کند. خانوادهی مادر و پدر هم اغلب بر سر اینکه چه کسی باید از آنان نگهداری کند، با هم درگیر میشوند و یکدیگر را متهم میکنند. این دعوای خانوادگی بر رنج کودکان میافزاید و ثبات روانی و اجتماعیشان را به خطر میاندازد.
جمیله بالطیب، مدیر کل در وزارت زنان تونس، میگوید بهتر است کودک در خانواده بماند و خانوادهی بزرگتر نگهداریاش را بر عهده بگیرد. به باور او، کودک به محیطی خانوادگی نیاز دارد تا در آن احساس امنیت و تعلق کند و پشتوانهی عاطفی داشته باشد.
جمیله بالطیب تأکید میکند که کودکانی که مادرشان را در قتل از دست دادهاند، از نظر روانی بسیار شکنندهاند. برای همین اگر شرایط مناسب فراهم نباشد، انتقال آنان به مراکز نگهداری ممکن است رنجشان را بیشتر کند. او نگهداری کودک نزد خویشاوندان را گزینهای مهم میداند، به شرط آنکه بتوانند بهدرستی از کودک نگهداری کنند.
کودکان فقط شاهد جنایت نیستند، قربانی مستقیماند
لطیفه تاجوری، جامعهشناس و روانشناس، نیز کودکانی را که شاهد قتل مادرشان بودهاند یا او را در خشونت از دست دادهاند، در شمار آسیبپذیرترین گروهها در برابر ضربههای روانی و اجتماعی میداند. به باور او، باید این کودکان را قربانیان مستقیم خشونت دانست، نه فقط شاهدان جنایت.
لطیفه تاجوری توضیح میدهد که دیدن قتل مادر یا از دست دادن او به شکلی خشونتآمیز میتواند به رشد عاطفی و اجتماعی کودک آسیبی عمیق بزند. اگر کودک مراقبت تخصصی و مناسب نبیند، این آسیب ممکن است سالها بر توان ذهنی و درسیاش هم اثر بگذارد.
او تأکید میکند که مداخله باید فوری باشد. کودکان باید بلافاصله پس از حادثه کمکهای اولیهی روانی ببینند و متخصصان وضعشان را بسنجند تا نشانههای اختلال استرس پس از سانحه، اضطراب یا افسردگی شناسایی شود. لطیفه تاجوری جلسههای رواندرمانی فردی یا گروهی متناسب با سن کودکان و تجربهای را که از سر گذراندهاند نیز لازم میداند.
به گفتهی او، اگر زندگی روزمرهی کودک روال عادیاش را از دست ندهد، او راحتتر بهبود مییابد. برای همین مدرسه، معلمان و مشاوران تحصیلی باید هماهنگ با هم وضع روانی و درسی کودک را دنبال کنند و هر تغییری را در رفتارش زود ببینند.
لطیفه تاجوری همچنین میگوید باید کودکان را به شرکت در فعالیتهای اجتماعی، ورزشی و هنری درون و بیرون مدرسه تشویق کرد. این فعالیتها به آنان کمک میکند احساساتشان را بیان کنند، رابطههایشان را با دیگران از نو بسازند و کنار آمدن با شرایط تازه را بیاموزند.
لطیفه تاجوری از نظر حقوقی، نقش «مأمور حمایت از کودکان» در تونس را مهم میداند. این مقام باید نگذارد رسانهها از ماجرای کودکان بهرهبرداری کنند یا هویت آنان و جزئیاتی را منتشر کنند که برایشان انگ اجتماعی بسازد. او همچنین باید مطمئن شود که این کودکان کمکهای اجتماعی را میگیرند، بیآنکه کرامتشان آسیب ببیند یا از زندگی عادی بازبمانند.
لطیفه تاجوری همچنین هشدار میدهد که نباید کودک را مسئول آنچه رخ داده دانست یا او را به دعواهای خانوادهی مادر و پدر کشاند. خویشاوندان و دیگر سرپرستان کودک باید با همدلی و درک با او رفتار کنند و از سرزنش و فشار روانی بر او بپرهیزند.
مسئولیتی جمعی
لطیفه تاجوری تأکید میکند که حمایت از فرزندان زنان مقتول تنها کار خانوادهی بزرگتر نیست و نباید بار آن را فقط بر دوش این خانواده گذاشت. به باور او، نهادها باید هماهنگ وارد عمل شوند تا این کودکان از حمایت حقوقی، روانی، درمانی و آموزشی برخوردار شوند.
به گفتهی لطیفه تاجوری، رسانهها هم در این میان مسئولاند و باید حرفهای عمل کنند. آنان نباید عکس و هویت کودکان یا جزئیات تکاندهندهی جنایت را منتشر کنند تا انگی به این کودکان نخورد و زخمشان عمیقتر نشود. مدرسه و اطرافیان هم باید به یاری همکلاسیها، دوستان و دیگر کودکانی بیایند که این جنایت بر آنان اثر گذاشته است.
لطیفه تاجوری در پایان یادآور میشود که این کودکان خود قربانیان مستقیم خشونت جنسیتیاند. برای همین در هر تصمیمی دربارهی آیندهشان، مصلحت آنان باید بر هر چیز دیگری مقدم باشد. اینگونه میتوان بهبودشان را تضمین کرد و کودکی امن و دور از پیامدهای خشونت را به آنان بازگرداند.