رفیف اسلیم

فلسطین- انجمن تئاتر «بذور» برای فرهنگ و هنر، در طول حملات به فلسطین، از طریق هنر نمایش به حمایت روانی از زنان پرداخته است. این انجمن با تبدیل روایت‌های آنان به اجراهای تئاتری، به تقویت توان روانی‌شان کمک کرده و در پایان این مجموعه فعالیت‌ها، فیلم مستندی با عنوان «زنان بدون فیلتر» ساخته است؛ فیلمی که با زبان هنر، رنج و تجربه‌های زنان را ثبت می‌کند. برگزارکنندگان این پروژه بر این باورند که این روایت‌ها نباید فراموش شوند و باید از نوار غزه به جهان منتقل شوند.

وسام الدیراوی، نویسنده، کارگردان و مدیر اجرایی انجمن تئاتر بذور برای فرهنگ و هنر، به خبرگزاری ما می‌گوید پیش از نسل‌کشی، تئاتر بیشتر به‌عنوان فعالیتی هنری و فضایی برای بیان خلاقیت شناخته می‌شد، اما امروز نگاه به آن تغییر کرده و تئاتر به پناهگاهی برای حمایت روانی و اجتماعی تبدیل شده است. به گفته او، هنر دیگر یک امر تجملی نیست، بلکه به زبانی برای نفس کشیدن، کاهش آسیب‌های روانی و بازخوانی زندگی در میان فقدان، درد، ستم و تجربه‌هایی تبدیل شده که زنان طی سه سال گذشته از سر گذرانده‌اند.

او توضیح می‌دهد که تئاتر از فضایی سنتی و صحنه‌ای برای اجرای نمایش فراتر رفته و به مکانی سیار و قابل انتقال تبدیل شده است که می‌توان آن را متناسب با نیاز، به مکان‌های مختلف برد.

الدیراوی می‌گوید: «پیش از جنگ، زنان خودشان برای تماشای نمایش‌ها یا حتی مشارکت در آن‌ها به محل اجرا می‌آمدند، اما امروز شرایط تغییر کرده است. اکنون این انجمن است که به سراغ زنان می‌رود تا آنچه را در درون خود انباشته‌اند بیان کنند و داستان‌های بسیاری را روایت کنند که شاید در فضاهای امنی که میان چادرهای آوارگان ایجاد شده، مجال بازگو شدن پیدا کنند.»

به گفته او، انجمن بذور تلاش می‌کند عادت‌های روزمره زنانی را تغییر دهد که بیشتر وقت خود را در صف‌های آب و غذا می‌گذرانند. این انجمن می‌خواهد به آنان یادآوری کند که زندگی فقط به این دشواری‌ها محدود نیست و آن‌ها نیز حق دارند زندگی کنند؛ می‌توانند با روایت داستان‌هایشان و حضور روی صحنه، توانایی‌های خود را نشان دهند و اعتمادبه‌نفسشان را بازیابند. هدف این است که زنان باور کنند می‌توانند اثری ارزشمند خلق کنند و روزی به آن افتخار کنند.

الدیراوی تأکید می‌کند که روایت زندگی زنان نباید تنها به گزارش‌های خبری محدود بماند، بلکه هنر نیز باید برای بازتاب پایداری و خلاقیت زنان غزه به کار گرفته شود؛ زنانی که در اداره امور خانواده‌هایشان الگویی کم‌نظیر از توانمندی ارائه کرده‌اند. به همین دلیل، ده‌ها اجرای نمایشی از دل تجربه‌های روزمره آنان شکل گرفته است؛ از جمله نمایش‌هایی با عنوان «رویاهای ناتمام» و «هیاهوی سکوت».

او می‌گوید: «جلسات دراماتراپی با هدف بیان آزادانه احساسات برگزار می‌شد و زنان در آن‌ها نمایش‌های کوتاهی را برای یکدیگر تولید می‌کردند؛ اجراهایی که از آوارگی، قحطی، مسیر حرکت از شمال به جنوب و خاطراتی می‌گفتند که همچنان در ذهنشان باقی مانده است.»

 

ترکیب فنون و ابزارهای هنری برای خلق آثار تأثیرگذار

الدیراوی می‌گوید انجمن در آغاز مطمئن نبود جلسات حمایت روانی از زنان، با عنوان «بارومتر»، تا چه اندازه مؤثر خواهد بود، اما نتایج آن فراتر از انتظار بود. زنان در یک جلسه گاهی گریه می‌کردند و گاهی می‌خندیدند و درباره شرایطی که در آن زندگی می‌کردند، با یکدیگر شوخی می‌کردند. به گفته او، این واکنش‌ها نشان می‌داد احساسات منفی آنان در حال بیرون ریختن است؛ به‌ویژه آنکه زنان در طول جلسات از یکدیگر حمایت می‌کردند. گفت‌وگوهای شکل‌گرفته در این نشست‌ها روایت‌هایی را پدید می‌آورد که به گفته او، حتی نویسندگان و فیلمنامه‌نویسان نیز قادر به نوشتن آن‌ها نبودند.

انجمن تئاتر بذور نخستین نهادی بود که از روش درمان با هنر برای حمایت از زنان، به‌ویژه زنان دارای عضو قطع‌شده، استفاده کرد و پیش از جنگ نیز چندین نمایش در این زمینه روی صحنه برده بود. این انجمن برای دستیابی به هدف خود، فنون و ابزارهای مختلفی را در فعالیت‌های نمایشی به کار گرفت؛ از جمله درام خلاق، روش «ردای کارشناس»، قصه‌گویی، موسیقی، ترانه‌های محلی فلسطینی و ضرب‌المثل‌های عامیانه. به گفته الدیراوی، همه این ابزارها در خدمت بهبود سلامت روان زنان و تولید اجراهای نمایشی قرار گرفتند.

او اضافه می‌کند که پس از آغاز حملات، تصمیم گرفت تجربه تازه‌ای را با تولید نخستین فیلم مستند خود آغاز کند؛ پروژه‌ای که با همکاری منال برکات، کارگردان فلسطینی، شکل گرفت. در این فیلم با عنوان «زنان بدون فیلتر»، تجربه زنان غزه در دوران جنگ، آوارگی، گرسنگی، فقدان و ترس در قالب روایت‌های سینمایی به تصویر کشیده شده است.

الدیراوی می‌گوید این فیلم را برای نمایش به جهان آماده کرده‌اند تا نشان دهند زنان غزه حق دارند زندگی شایسته‌ای داشته باشند. آنان زنانی مقاوم و توانمندند که می‌توانند از هیچ، همه‌چیز بسازند، اما این توانایی به معنای آن نیست که باید به زندگی در چنین شرایطی ادامه دهند.

 

فضایی امن برای زنان

این فیلم در چندین شهر از مناطق مرکزی نوار غزه به نمایش درآمد و به‌ویژه با استقبال گسترده زنان روبه‌رو شد. آنان از اینکه می‌توانستند تجربه‌های خود را از طریق هنر به نمایش بگذارند، استقبال کردند؛ زیرا هنر را زبانی نزدیک‌تر برای انتقال درد و رنج خود می‌دانستند.

الدیراوی تأکید می‌کند: «زنان امروز بیش از هر زمان دیگری به تئاتر نیاز دارند تا از آنان حمایت کند. تئاتر می‌تواند فضایی امن و دور از نقش همیشگیِ فردی باشد که باید فداکاری کند؛ فضایی که زنان در آن بتوانند خودشان را دوباره پیدا کنند.»

او می‌گوید انجمن بذور در همین راستا، در حال آماده‌سازی فضایی تازه با عنوان «هم‌جواری میان مردم» در شهر دیرالبلح است؛ شهری که به گفته او، از کمبود نهادهای فرهنگی رنج می‌برد.

الدیراوی در عین حال می‌گوید این انجمن نیز مانند دیگر نهادهای فرهنگی با دشواری‌های متعددی روبه‌روست؛ از جمله کمبود منابع مالی و ناچار بودن به فعالیت با حداقل امکانات در کنار زنان و کودکان. نبود یک سالن تئاتر واقعی نیز از دیگر مشکلات است، زیرا به گفته او، حضور افراد روی صحنه تئاتر می‌تواند اعتمادبه‌نفس بیشتری به آنان بدهد.

او همچنین به فرسودگی روانی اعضای تیمی اشاره می‌کند که در میدان و در کنار زنان فعالیت می‌کنند. این افراد نیز همان رنج‌ها را تجربه می‌کنند و هم‌زمان با فشار مضاعفی روبه‌رو هستند؛ شرایطی که در محیطی ناپایدار، به توان روانی زیادی نیاز دارد.