وقتی جنگ میراث را تهدید میکند؛ تلاش یک زن یمنی برای زنده نگه داشتن پوشش سنتی
هناء شرجبی، زن ۵۷ ساله یمنی، پس از آوارگی و از دست دادن خانهاش در جنگ، به احیای لباسهای سنتی یمن روی آورده است؛ او میکوشد با ترکیب اصالت و طراحی امروزی، میراثی در معرض فراموشی را زنده نگه دارد.
رحمه شنظور
یمن- در شرایطی که جنگ و آوارگی، بخش بزرگی از میراث فرهنگی یمن را در معرض نابودی قرار داده است، هناء شرجبی تلاش کرده لباسهای سنتی را به ابزاری برای حفظ هویت فرهنگی تبدیل کند. او پس از آنکه در سال ۲۰۱۶ خانهاش را از دست داد و آواره شد، به علاقه قدیمی خود بازگشت و فعالیتی را برای احیای پوشاک و زیورآلات یمنی با ترکیبی از اصالت و طراحی مدرن آغاز کرد.
هناء شرجبی ۵۷ سال دارد و مربی آموزشی با مدرک تربیت معلم است. او سالها در نظام آموزشی فعالیت کرده، اما همواره به میراث فرهنگی یمن، بهویژه لباسهای سنتی و سوزندوزی دستی، علاقه داشته است.
فعالیت او با ساخت «العُسقه الصنعانیه»، یکی از اجزای پوشش سنتی صنعانی، در دوران آوارگی آغاز شد. این محصول با استقبال مردم روبهرو شد و او بعدها به شهر تعز رفت و فعالیتش را متناسب با ویژگیهای فرهنگی این شهر ادامه داد.
او میگوید پس از ورود به تعز دریافت که «العسقه الصنعانیه» متعلق به فضای فرهنگی این شهر نیست، بنابراین شروع به جستوجوی لباسها و زیورآلات متناسب با فرهنگ تعز کرد، پروژه خود را در اتاق بازرگانی ثبت کرد و کارش را از صفر آغاز کرد.
آغاز با سوزن و نخ
هدف هناء فقط تولید لباسهای سنتی نبود؛ او تلاش میکرد جزئیاتی کوچک اما ارزشمند را که ممکن است بهمرور از بین بروند، حفظ کند؛ از یک نوع دوخت گرفته تا نقشهای قدیمی.
او باور دارد حفظ میراث به معنای ثابت نگه داشتن آن در موزهها نیست، بلکه باید آن را متناسب با زمان توسعه داد، بدون آنکه هویت اصلی آن از بین برود.
به گفته هناء، دشوارترین بخش این کار ایجاد تعادل میان نوآوری و حفظ ریشههاست؛ بهویژه در لباسهایی که بخش مهمی از هویت آنها به سوزندوزی دستی وابسته است. او میگوید: «مرز باریکی میان از دست دادن اصالت و حفظ آن وجود دارد. برای من، سوزندوزی عنصر مقدس لباس است و نمیتوان آن را تغییر داد یا دستکاری کرد، چون هویت واقعی لباس را در خود دارد.»
او طرح و برش لباسها را برای استفاده زنان و دختران امروزی تغییر میدهد، اما به دوختهای سنتی دست نمیزند و نقشهای جدیدی به آنها اضافه نمیکند. به گفته او، همین سوزندوزی است که نشان میدهد یک لباس، یمنی و متعلق به میراث این کشور است.
این شیوه باعث شده توجه نسل جوان نیز به لباسهای سنتی بیشتر شود. هناء میگوید جوانان امروز به اهمیت هویت فرهنگی آگاهتر شدهاند، اما در عین حال لباس سنتی با ظاهری متناسب با زندگی امروز میخواهند.
با این حال، در کنار لباسهایی که او دوباره تولید میکند، نمونههای دیگری نیز در معرض ناپدید شدن قرار دارند. پیدا کردن لباسهای قدیمی دشوار و بسیاری از آنها کمیاب و گران شدهاند. هناء معتقد است سوزندوزی را میتوان نوعی سند تاریخی دانست که جزئیات بسیاری از جامعه یمن را در خود ثبت کرده است؛ به همین دلیل برای جمعآوری لباسهای قدیمی تلاش میکند.
جنگ چگونه میراث را از بین میبرد؟
او در جریان سفر به روستاهای مختلف برای پیدا کردن لباسهای سنتی، داستانهایی درباره خانوادههایی شنیده است که به دلیل نبود گاز و هیزم، لباسهای قدیمی و ارزشمند خود را سوزاندهاند تا از آن برای پختوپز استفاده کنند.
خود هناء نیز چنین خسارتی را تجربه کرده است. او خانه و مجموعهای از اشیای سنتی را که طی سالها جمعآوری کرده بود و از آنها برای کار خود بهعنوان مرجع استفاده میکرد، از دست داده است.
یکی از لباسهایی که بیش از همه نگران نابودی آن است، پوشش العمری الشیبانی است؛ لباسی با سوزندوزی بسیار پیچیده که تولید یک نمونه آن ممکن است یک یا دو سال زمان ببرد.
او برای جلوگیری از نابودی نمونههای اصلی، برخی لباسهای قدیمی را با هزینه شخصی خریداری کرده است. همچنین بعدها یک دستگاه سوزندوزی مدرن تهیه کرد تا بتواند بخشهایی از این پوششها را بازتولید کند، اما تأکید دارد که ماشین هرگز نمیتواند کاملاً جای دست انسان را بگیرد.
ضرورت حفاظت از میراث عامه
هناء نسبت به ورود طرحهای جدید به برخی لباسها و نسبت دادن آنها به میراث یمنی هشدار میدهد. او معتقد است این روند میتواند باعث شود نسلهای آینده تصور کنند این طرحها بخشی از تاریخ و پوشش سنتی یمن بودهاند.
او خواستار توجه بیشتر نهادهای رسمی به حفاظت از میراث عامه و تدوین معیارهای روشن برای حفظ لباسهای سنتی شده است و میگوید یمن خود تنوع بسیار زیادی در دوختها و نقشهای سنتی دارد و نیازی به اقتباس از الگوهای فرهنگی دیگر ندارد.
هناء از سال ۲۰۱۶ در تعز برای معرفی و گسترش استفاده از لباسهای سنتی فعالیت کرده و در مناسبتها و برنامههای مختلف، این لباسها را در اختیار زنان فعال در رسانه و سازمانها قرار داده است تا حضور آنها بار دیگر در جامعه دیده شود.
او اکنون میخواهد فعالیت خود را گسترش دهد و با آموزش دختران جوان، این حرفه را از یک فعالیت فردی به پروژهای تبدیل کند که هم به حفظ هویت فرهنگی کمک کند و هم فرصتهای شغلی ایجاد کند.
هناء خطاب به زنانی که میخواهند کسبوکاری راهاندازی کنند، میگوید: «منتظر امکانات بزرگ نباشید. من با یک سوزن، نخ و چند تکه پارچه شروع کردم. مهم این است که انسان با چیزهایی که در اختیار دارد آغاز کند، خودش را توسعه دهد و اثر و سبک شخصی خود را پیدا کند.»
او موفقیت واقعی خود را نه در میزان سود، بلکه در لحظهای میداند که میبیند فردی لباسی با روح میراث یمنی بر تن دارد.
هناء میگوید: «وقتی جوانان و دختران را میبینم که این لباسها را میپوشند، احساس میکنم پیامم به مقصد رسیده است. هدف من این است که لباس سنتی از موزه بیرون بیاید و به خیابان برسد، چون استفاده روزمره از آن، بهترین تضمین برای تداومش و جلوگیری از نابودی آن است.»