نوروز؛ از جشن به مقاومت و هویت سیاسی
جشنهایی که از روایتهای اسطورهای تا امروز ادامه یافتهاند، با وجود ممنوعیتها و فشارها، هر سال میلیونها نفر را گرد هم میآورند و نوروز همچنان بهعنوان نمادی قدرتمند عمل میکند که حافظه جمعی و مطالبات آزادی را زنده نگه میدارد.
ساریا دنیز
مرکز خبر- نوروز، که در زبانهای مختلف با نامهای نائوریز، ناوروز، نوروز، نووروز و… شناخته میشود، بیش از سه هزار سال است که از بالکان تا آسیای مرکزی و از قفقاز تا خاورمیانه جشن گرفته میشود. این جشن منحصر به فرهنگ کورد نیست؛ ریشههای آن به فرهنگهای بتپرست بازمیگردد که به استقبال بهار و آغاز سال نو میپرداختند. مفهوم «روز نو» یا «New-roz» طی قرنها در جوامع مختلف پذیرفته شده است. اما برای کوردها، نوروز تنها یک جشن طبیعت یا تغییر فصل نیست؛ بلکه معنا و مفهوم تاریخی و سیاسی دارد و در طول زمان به نماد مقاومت و تولد دوباره سالانه تبدیل شده است.
مقاومت در برابر ظلم
در اساطیر کورد، داستان نوروز از افسانه کاوه آهنگر روایت میشود و نماد مبارزه جمعی مردم برای بهرهمندی از نعمات طبیعت در برابر ضحاک ستمگر است. این جشن برای کوردها نشانه «میجنگیم و هستیم» است و بر طبیعت انسانی مرتبط با آزادی و موفقیت سیاسی تأکید دارد. طبق افسانه، در سال ۶۱۲ پیش از میلاد، پادشاه آشوری نینوا، ضحاک، که مارهایی بر شانههایش رشد کرده بود، برای ادامه زندگی مجبور بود هر روز مغز یک جوان را بخورد. مردم پس از سالها تحمل ظلم، به رهبری کاوه آهنگر سازمان یافتند و از کوهها پایین آمده و ضحاک را سرنگون کردند. روز ١ فروردین بهعنوان نماد مقاومت علیه ظلم جشن گرفته میشود و آتشها در این روز روشن میشوند.
برای کوردها، نوروز نه تنها جشن طبیعت و بهار، بلکه تجسم حافظه تاریخی و مبارزه سیاسی است. آتشهایی که در ١فروردین روشن میشوند، نمود بصری و عاطفی این مقاومتاند.
ثبت در فهرست جهانی
سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) در سال ۲۰۰۹ نوروز را بهعنوان میراث فرهنگی ناملموس ثبت کرد. در سال ۲۰۱۶ با ابتکار مشترک افغانستان، آذربایجان، هند، ایران، عراق، قزاقستان، قرقیزستان، پاکستان، تاجیکستان، ترکیه، ترکمنستان و ازبکستان، نوروز به فهرست نمایشی میراث فرهنگی ناملموس بشر افزوده شد. در سال ۲۰۱۰ مجمع عمومی سازمان ملل ۲۱ مارس را بهعنوان «روز بینالمللی نوروز» اعلام کرد و از کشورهای عضو خواست مراسم آن را حفظ و تشویق کنند. با این حال در ترکیه، علاوه بر محدودیتها، تلاش شد تا جشنها تنها در شکلهای محدود و رسمی برگزار شود، اما کوردها بهصورت خودجوش نوروز را هر سال گرامی داشتند.
جشنهای جمعی و محدودیتها
نوروز همواره نماد هویت فرهنگی، روح مقاومت و مطالبات اجتماعی کوردها بوده است. در ترکیه، به ویژه در شهر آمد و دیگر شهرها، جشنهای جمعی برگزار شد. نوروز تنها یک جشن فرهنگی نبود؛ بلکه مکانی برای بیان مطالبات سیاسی و حفظ حافظه جمعی محسوب میشد. از دهه ۱۹۹۰ جشنهای نوروز با محدودیتهای دولتی، مداخلات پلیس و بازداشتها مواجه شد و در برخی سالها به درگیریهای خونین انجامید.
فضایی برای نشان دادن اراده کوردها
از سال ۱۹۹۱ تا امروز، حتی در شرایط سرکوب و خشونت، نوروز فضایی برای نشان دادن اراده مردم بوده است. هر سال در جشنها موضوعات اجتماعی و سیاسی متفاوتی برجسته میشد و خواستهای صلح، آزادی، برابری و حقوق دموکراتیک کوردها مطرح میشد. پیامهای عبدالله اوجالان، اعتصابهای غذا و تحولات سیاسی مربوط به مسئله کورد، در حافظه تاریخی نوروز ثبت شد.
نوروز ۱۹۹۱؛ خون و سرکوب
تا دهه ۱۹۹۰ نوروز عمدتاً در شهرهایی با حضور پررنگ احزاب کورد برگزار میشد. از سال ۱۹۹۰ جشنها بزرگتر شد و پاسخ دولت بسیار سرسختانه بود. در نوروز ۱۹۹۱، هنگام حرکت ۷ هزار نفر به سمت مرکز نصیبین، به سوی آنان تیراندازی شد. تقریباً در همه جشنها آتش گشوده شد و ۳۱ نفر جان باختند و دهها نفر بازداشت شدند.
۱۹۹۲؛ خاطرات فراموشنشدنی
در جشنهای ۱۹۹۲، هزاران نفر در خیابانها حضور داشتند و به سوی آنان تیراندازی شد. ۹۴ نفر، از جمله زنان و کودکان، جان باختند. بمبارانها در شهر شرناخ سه روز ادامه یافت و یک خبرنگار کشته شد. از آن زمان نوروز به نماد حضور و واکنش سیاسی تبدیل شد.
آتشبس و درخواست صلح
در سال ۱۹۹۳، روز قبل از نوروز، عبدالله اوجالان آتشبس اعلام کرد و امید به صلح افزایش یافت. جشنها با محوریت صلح برگزار شد و آتش نوروز در همه محلههای آمد روشن شد.
نوروز و نوروزسازی
در سالهای بعد، تلاشهایی برای رسمی کردن جشن با عنوان «نوروز» انجام شد و همزمان جشنهای کوردی همچنان با محدودیت روبهرو بود. در سال ۱۹۹۸، نیروهای چپ و سوسیالیست نیز با کوردها همبستگی کردند و جشن نوروز در استانبول برگزار شد.
۲۰۰۰ تا ۲۰۰۱؛ آتشبس و خواست جمهوری دموکراتیک
در سال ۲۰۰۰، حزب کارگران کوردستان (پ.ک.ک) آتشبس یکطرفه اعلام کرد و محدودیتها کمی کاهش یافت. در سال ۲۰۰۱، با وجود قتل برخی مقامات، جشنها ادامه یافت و بیش از نیم میلیون نفر در نوروز شرکت کردند و شعار «نه انکار، نه جدایی، جمهوری دموکراتیک» سر دادند.
شرکت میلیونها نفر در نوروز و ابعاد سیاسی آن
در سال ۲۰۰۲، با وجود محدودیتها، نزدیک به یک میلیون نفر در مراسم نوروز شرکت کردند و آتش نوروز روشن شد. هنرمندانی مانند میجده آر و سزن آکسو، نمایندگان احزاب، اتحادیهها و سازمانهای مدنی نیز حضور داشتند. جشنها در استانبول، آنکارا، ازمیر، قونیه، آدانا و دیگر شهرها با شعار «زنده باد اتحاد آزاد و برابر مردم» برگزار شد. برخی از شرکتکنندگان به دلیل استفاده از حرف «W» در کلمه «Newroz» تحت پیگرد قرار گرفتند.
در سال ۲۰۰۳، همزمان با تهدید حمله آمریکا به عراق، میلیونها نفر در جشنها حضور یافتند و شعار «نه به جنگ» سر دادند. این نوروز در شهرهای مختلف با همکاری کوردها و ترکها برگزار شد.
نوروز به سمبل مقاومت و زنان در کوردستان تبدیل شد
در طول دههها، نوروز تبدیل به نمادی از مقاومت سیاسی و فرهنگی شده است. از جمله، مراسمهای پیشرو توسط زنان با شعار (زن، زندگی، آزادی) هدایت شد و نوروز به فضایی برای تجدید مبارزه و بیان اراده آزادی تبدیل گردید. این جشن، هم حافظه تاریخی کوردها و هم نشاندهنده امید به آینده و آزادی است و امروز همچنان پیامآور مبارزه و آزادی است.