کارگردانی که حافظه عراق را به روایتی تصویری و سندی زنده تبدیل میکند
فیلم «دیوارنگاره باران» به نویسندگی و کارگردانی ایمان خضیر، هنرمند معترض عراقی، موفق به کسب جایزه بهترین فیلمنامه از جشنواره بینالمللی فیلم کوتاه «فیمتو» شد.
رجاء حمید رشید
عراق - آثار مستند و داستانی ایمان خضیر، کارگردان عراقی، با رویکردی ملی به ثبت حافظه جمعی و تاریخ معاصر عراق میپردازد. او مسائل سیاسی را به روایتهایی انسانی و تصویری تبدیل میکند.
فیلم «دیوارنگاره باران» به نویسندگی و کارگردانی ایمان خضیر، در چهارمین دوره جشنواره بینالمللی فیلمهای کوتاه «فیمتو» که در شهر اسکندریه مصر برگزار شد، جایزه بهترین فیلمنامه را از آن خود کرد.
«دیوارنگاره باران»؛ داستان هنرمندی که سر از زندان درآورد
ایمان خضیر درباره ایده شکلگیری فیلمنامه «دیوارنگاره باران» میگوید که این اثر بر اساس یک داستان واقعی ساخته شده، اما او عیناً به تمام جزئیات ماجرا وفادار نمانده است. به گفته او، برای تبدیل این داستان به یک اثر سینمایی کامل، بخشهایی به آن افزوده و پردازشهای دراماتیک لازم را انجام داده است.
ایمان خضیر ابراز امیدواری میکند که فیلمها در محیطهای دانشگاهی و به شیوهای آموزشی و تخصصی به نمایش گذاشته شوند تا مخاطبان بتوانند از ایدهها و تجربههای مطرحشده در آنها بهره ببرند.
او میگوید: «من همیشه دفترچههایی دارم که داستانها و ماجراها را در آنها یادداشت میکنم. گاهی هم اتفاقها و موقعیتهایی را که در خیابان میبینم، در دفترهای یادداشتم ثبت میکنم.»
به گفته او، مؤسسه زندانیان سیاسی که تهیهکنندگی این فیلم را بر عهده داشته، از شماری از کارگردانان دعوت کرده بود تا فیلمهایی درباره سرگذشت زندانیان در زندانهای عراق در دوران نظام پیشین بسازند و او نیز یکی از این کارگردانان بوده است.
«ما وطن میخواهیم»؛ ثبت حافظه جنبش اکتبر
ایمان خضیر درباره فیلم دیگرش، «ما وطن میخواهیم»، نیز توضیح داد و تأکید کرد که تجربه ساخت این فیلم و شیوه کار روی آن، کاملاً با «دیوارنگاره باران» متفاوت بوده است.
او میگوید تاریخ عراق از سال ۱۹۲۱ تا ۲۰۰۳ به اندازه کافی از سوی عکاسان و فیلمسازان به صورت مستقل ثبت و آرشیو نشده است؛ چراکه محدودیتهای زیادی برای حمل و استفاده از دوربین وجود داشت و دوربینهایی که در بازار پیدا میشدند، عمدتاً به دوربینهای ساده خانگی محدود بودند.
ایمان خضیر میگوید: «رویدادهای مهمی که عراق پشت سر گذاشت، به شکل مستقل آرشیو نشدند. این دولت بود که آنها را آرشیو میکرد و تنها بخشی از این رویدادها به صورت تاریخی ثبت شدند.»
او با اشاره به اعتراضات اکتبر ۲۰۱۹ میگوید این جنبش تجربهای کاملاً متفاوت بود: «برای نخستین بار میدیدم که تعداد بسیار زیادی عکاس در میدان حضور دارند. در تمام هفت ماهی که این اعتراضات ادامه داشت، حدود پنج روز در هفته در کنار آنها بودم و فیلمبرداری میکردم؛ با اینکه نه امکانات مالی داشتم و نه از جایی حمایت میشدم.»
او میگوید به دلیل «حساسیت موضوع» تمایلی نداشته از هیچ نهادی کمک بگیرد. با این حال، از یکی از دوستانش که دوربین داشت و تازه کار فیلمبرداری را آغاز کرده بود، کمک گرفت. پس از آن نیز با شماری از زنان و مردانی که در اعتراضات حضور داشتند و برای او فیلم میگرفتند، همکاری کرد؛ بهویژه در بخشهای خط مقدم تظاهرات.
کار روی این فیلم از سال ۲۰۱۹ آغاز شد و خضیر در سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ نیز تلاش کرد آن را به مرحله تولید برساند، اما هزینه تدوین را در اختیار نداشت.
او میگوید: «بعدها توانستم مبلغ کمی فراهم کنم و فیلم را تدوین کنم، اما از نتیجه تدوین راضی نبودم. در سال ۲۰۲۵ دوباره فیلم را بررسی کردم و تصمیم گرفتم آن را برای بار دوم تولید کنم. هزینههای جدیدی را متحمل شدم و مصمم بودم این کار را انجام دهم، حتی اگر مجبور میشدم برایش قرض بگیرم؛ چون جنبش اکتبر باید حق خود را ادا میکرد.»
ایمان خضیر همچنین میگوید که فیلم را برای سومین بار تدوین کرده است. او تأکید دارد که جنبش اکتبر در واقع بخشی از فرایند ثبت و حفظ حافظه عراقی است.
او میگوید در جریان این اعتراضات، به توانایی معترضان برای ایجاد آنچه خود «جمهوریشان» در میدان تحریر مینامید، فکر میکرده است.
سینمای عراق؛ گرفتار بحران فیلمنامه و بودجه
ایمان خضیر وضعیت کنونی سینمای عراق را نامناسب توصیف میکند و از شیوههای تأمین بودجه و انتخاب آثار انتقاد دارد.
به گفته او، گروه محدودی کنترل روند تأمین بودجه، تقسیم منابع مالی و انتخاب پروژهها را در دست دارند. او همچنین معتقد است برخی از اعضای کمیتههایی که آثار و فیلمنامهها را ارزیابی میکنند، حتی یک فیلم هم نساختهاند و این مسئله را یکی از مشکلات جدی سینمای عراق میداند.
خضیر مشکل دوم را فیلمنامهنویسی میداند؛ مشکلی که به گفته او حتی در میان برخی استادان دانشگاه و اعضای گروههای سینمایی نیز دیده میشود.
او تأکید میکند که بیشتر فیلمهایی که دیده، با ضعفهای فیلمنامهای روبهرو هستند و میگوید: «فیلمنامه ستون فقرات سینماست و قدرت یا ضعف یک فیلم به آن بستگی دارد.»
از نظر او، مشکل سوم نیز تأمین بودجه است. حتی زمانی که بودجهای برای یک پروژه فراهم میشود، نهادهای کافی برای حمایت از پروژههای سینمایی وجود ندارند. تولید مستقل نیز هزینههای سنگینی دارد؛ از فیلمبرداری و تجهیزات گرفته تا تدوین، گرافیک و موسیقی.
او معتقد است عراق در زمینه فیلمنامهنویسی، چه در سریالها و فیلمهای سینمایی و چه حتی در آثار رادیویی، با یک مشکل جدی روبهروست.
ایمان خضیر بر ضرورت نمایش فیلمها در دانشگاهها، مؤسسات آموزشی و سالنهای سینما تأکید میکند و خواستار برگزاری بحثهای تخصصی درباره فیلمنامه، شیوه نگارش آن و چگونگی انتخاب ایدههای مناسب برای ساخت فیلم است.
ایمان خضیر در پایان سخنانش تأکید کرد که سینما چیزی است که همه به آن علاقه دارند و از آن لذت میبرند، اما در عین حال، مسیر دشواری نیز دارد.
به گفته او، فعالیت بهعنوان کارگردان یا تهیهکننده به صبر، سرمایه و حمایت نیاز دارد و برای تولید یک فیلم میتوان از ظرفیت نهادهای دولتی، سازمانهای مردمنهاد، خبرگزاریها و دیگر مجموعهها استفاده کرد.
او در پایان گفت: «این نوع همکاری در عراق به اندازه کافی وجود ندارد و ما هنوز چنین فرهنگی را نداریم.»