جشنواره تئاتر زیویه؛ بازتاب تنوع فرهنگی، موانع و محدودیت‌ها در مسیر زنان
جشنواره تئاتر زیویه سقز، میزبان روایت‌های نمایشی از آیین‌ها و فرهنگ‌های گوناگون ایران است؛ رویدادی که در کنار بازتاب تنوع فرهنگی، موانع و محدودیت‌های موجود بر مسیر زنان در این عرصه را منعکس کرده است.
نوا کریمیان
سقز- هنر تئاتر از دیرباز راوی تاریخ و بازتاب‌دهنده باورها، سنت‌ها و شیوه زندگی مردمان بوده است و سقز و روژهلات یکی از قطب‌های اصلی این هنر محسوب می‌شوند.
«زیویه»، در قلب روژهلات کوردستان، در روزهای شش تا نه آبان‌ماه میزبان روایت‌هایی از فرهنگ‌ها و آیین‌های گوناگون ایران است؛ از رقصی که تماشاگران را به یاد خدانور از سیستان و بلوچستان می‌اندازد تا آواز زنان گیلک که برای شادی و برکت، گوش زمین را می‌نوازند. از افسانه شاماران تا نوای عاشیق‌های آذری و عروسی که با آواز کوردی، سرود باران می‌خواند.
چهارمین جشنواره تئاتر آیینی و سنتی و آیین‌های نمایشی زیویه سقز، این روزها رنگ‌وبوی دیگری به روژهلات کوردستان بخشیده است. این جشنواره میزبان ۱۲ گروه نمایشی از مناطق مختلف ایران و هنرمندانی از باشور کوردستان است. در میان آثار حاضر در جشنواره می‌توان به نمایش «ئافره‌ت» از سنه، «وزرا کشی» و «شاماران» از کرماشان، «بوکه بارانه» از قروه، «عروس برون» از کهگیلویه و بویراحمد و یاسوج و «په‌یمانی دوستان» از کلار اشاره کرد. همچنین نمایش‌های «گه‌لوکانی» از دهگلان، «ایلیک بهار» از جلفا، «هنوز دیر نیست» از ایرانشهر در سیستان و بلوچستان و «گیل‌زاکان» از کلاچای گیلان در جدول برنامه‌های جشنواره قرار دارند.
تفاوت‌های فرهنگی و اشتیاق به شناخت فرهنگ‌های دیگر، این جشنواره را به رویدادی مورد توجه مردم تبدیل کرده است. مضمون بسیاری از نمایش‌ها، بازنمایی باورها، رسوم، روایت‌ها و بخش‌هایی کمتر دیده‌شده از زندگی مردمان ساکن در جغرافیای ایران است.
اگرچه سقز میزبان اصلی جشنواره بوده است اما در شهرهای سنته (مرکز بخش امام از توابع شهرستان سقز) و بانه نیز برخی از نمایش‌ها به اجرا گذاشته‌اند تا امکان تماشای این نمایش‌ها برای مخاطبان بیشتری فراهم شود.
در میان این روایت‌ها، زنان جایگاهی انکارناپذیر دارند. بسیاری از آیین‌های محلی، از آوازها و رقص‌های جمعی گرفته تا مناسک مربوط به باروری، باران و برکت، با حضور و نقش‌آفرینی زنان شکل گرفته و نسل به نسل منتقل شده‌اند. در واقع، بخش مهمی از میراث فرهنگی که امروز روی صحنه تئاتر بازنمایی می‌شود، بدون نقش زنان قابل تصور نیست. با این حال، جایگاه زنان در روایت این آیین‌ها لزوماً به معنای برخورداری آن‌ها از فرصت برابر در فضای هنر و تئاتر نیست.
شیدا. ک، بازیگر و نمایشنامه‌نویس، درباره محدودیت و انکار نقش زن چنین می‌گوید: «در پوستر جشنواره تصویری از زنان دیده نمی‌شود و در ترکیب هیئت داوران نیز نامی از داوران زن به چشم نمی‌خورد. رقص سنتی در قالب رسمی و اجرایی باید مردانه باشد و این در حالی است که زنان در بسیاری از روایت‌های آیینی، نقش اصلی را بر عهده دارند و بخشی از هویت فرهنگی این نمایش‌ها به حضور و صدای آن‌ها گره خورده است. محدودیت‌های اجتماعی و قانونی در زمینه پوشش، حرکت، صدا و آزادی عمل روی صحنه نیز از اصلی‌ترین چالش‌ها است.»
با وجود این محدودیت‌ها، حضور زنان در عرصه تئاتر همچنان ادامه دارد و فستیوال زیویه را می‌توان نقطه قوتی برای انعکاس نقش دیرینه‌ی آنان در میان روایات و سنت‌های بکر دانست با این حال بازنمایی نقش زنان در روایت‌های نمایشی زمانی کامل می‌شود که آن‌ها نه‌فقط به‌عنوان شخصیت‌های یک آیین یا بخشی از میراث گذشته، بلکه به‌عنوان هنرمندانی صاحب صدا، حق انتخاب و امکان تصمیم‌گیری در زمان حال نیز حضور داشته باشند.
به گفته شیدا.ک تغییر این وضعیت، به بازنگری در ساختارهای فرهنگی و هنری و مدیریت متفاوت جشنواره‌ها نیاز دارد. با این حال هنرمندان زن همچنان امیدوارند جایگاهی والاتری را در این میدان کسب نمایند و این جشنواره را فرصتی مهم برای معرفی فرهنگ و آیین‌های مختلف می‌دانند.
چهارمین دوره این جشنواره پس از چهار روز اجرا و میزبانی از گروه‌های نمایشی، امروز نهم آبان‌ماه با برگزاری مراسم اختتامیه به کار خود پایان می‌دهد.