از باله در مسکو تا حفظ میراث یمن؛ روایت زنی که هنر را ابزار نجات هویت میداند
انیسه أنیس، هنرمند یمنی، از مسیر خود از باله در مسکو تا تلاش برای حفظ میراث فرهنگی یمن میگوید؛ جایی که هنر را ابزاری برای هویت و تغییر اجتماعی میداند.
فاطمه رشاد
عدن- از اجراهای ساده کودکی در تلویزیون تا صحنههای معتبر تئاتر در مسکو، و از تحصیل باله در یکی از برجستهترین مؤسسات هنری جهان تا تأسیس یک مرکز فرهنگی برای حفاظت از میراث یمن در برابر فراموشی، مسیر زندگی هنرمند و مربی انیسه انیس به روایتی از پشتکار و اشتیاق تبدیل شده است؛ روایتی که او در آن باور دارد هنر نه یک تجمل، بلکه ابزاری برای حفظ هویت و ایجاد تغییر است.
رئیس «مرکز هنر، فرهنگ و میراث مردمی» در عدن، در گفتوگو با خبرگزاری ما به مرور تجربههای هنری و انسانی خود پرداخته و از چالشهای فعالیت فرهنگی در یمن، جنجالهای ایجادشده پیرامون پروژه «کُر زنانه با نقاب» و همچنین برنامههای آیندهاش برای انتقال میراث عدن به قالبهای مدرنتر سخن گفته است.
اشتیاقی زودهنگام که او را به مسکو رساند
ارتباط انیسه انیس با هنر از ششسالگی آغاز شد؛ زمانی که یک مربی باله سوری او را در میان گروهی از دختران با ملیتهای مختلف برای شرکت در اجراهای تلویزیونی کودک انتخاب کرد.
او در توضیح آن روزها میگوید: «برای تلویزیون کودک برنامه اجرا میکردیم؛ از جمله داستان سیندرلا و ترانههای مختلف عربی. همانجا نخستین نشانههای علاقهام به هنر شکل گرفت.»
با گذشت زمان، این علاقه به یک مسیر جدی تبدیل شد. در دوران راهنمایی به گروه رقص محلی پیوست، هرچند در ابتدا با مخالفت خانواده روبهرو بود. اما حمایت نویسنده و سیاستمدار فقید عبدالله باذیب نقطه عطفی در زندگی او شد؛ حمایتی که باعث شد پدرش نیز از استعداد او پشتیبانی کند.
پس از آن وارد مؤسسه هنرهای زیبا شد و آموزشهای فشردهای در زمینه باله کلاسیک، یوگا، رقصهای جهانی، موسیقی و تحلیل آثار رقصی زیر نظر هنرمندان و موسیقیدانان یمنی دید.
او این دوره را سخت اما بسیار سازنده توصیف میکند؛ دورهای که به گفتهاش شخصیت هنری او را شکل داد و افقهای تازهای در برابرش گشود.
با وجود وقفهای کوتاه برای ادامه تحصیل در رشته مهندسی فناوری در دوران دبیرستان، او دوباره به عرصه هنر بازگشت و در وزارت فرهنگ مشغول به کار شد. سپس با دریافت بورسیه تحصیلی به مسکو رفت و بهعنوان تنها دختر پذیرفتهشده در مؤسسه عالی تئاتر، به تحصیل باله پرداخت؛ تجربهای که یکی از مهمترین نقاط زندگی او محسوب میشود.
بازگشت به یمن؛ پروژهای برای حفاظت از حافظه فرهنگی
آرزوهای انیسه انیس به صحنههای جهانی محدود نماند. پس از سالها تحصیل و فعالیت در خارج از کشور، از جمله تجربهای مهم در سوئد که طی آن مدرسه «Anisa Dance» را تأسیس کرد و مهارتهای خود را در مدیریت پروژههای فرهنگی توسعه داد، تصمیم گرفت به یمن بازگردد.
در سال ۲۰۱۹ «مرکز هنر، فرهنگ و میراث مردمی» را در عدن تأسیس کرد؛ مرکزی که از دید او پاسخی به نیاز جامعه برای حفظ میراث فرهنگی و جلوگیری از فرسایش آن بود. او میگوید: «احساس کردم جامعه بهشدت نیازمند پروژههایی است که فرهنگ را تقویت کند و میراث را حفظ کند؛ بنابراین تصمیم گرفتم مرکزی بسازم که پلی میان خلاقیت نسل جدید و اصالت میراث باشد.»
از زمان تأسیس، این مرکز دهها فعالیت و برنامه برگزار کرده است؛ از اردوهای آموزشی برای کودکان و آموزش عود و خوشنویسی گرفته تا جشنوارههای صنایع دستی و میراث ساحلی، همچنین برنامههای توانمندسازی زنان، جوانان و افراد دارای معلولیت در حوزه هنر، نقاشی و صنایع خلاق.
این مرکز همچنین کتابی درباره زیورآلات سنتی یمن منتشر کرده و در رویدادهای فرهنگی عربی نیز شرکت داشته است. علاوه بر آن، پروژههایی در زمینه نقاشی روی ابریشم و شیشه برای حمایت اقتصادی و هنری از زنان اجرا کرده است.
زبان بدن؛ هنر بهعنوان ابزار تغییر
انیسه انیس در حوزه «تئاتر رقص مدرن» یا زبان بدن تخصص دارد؛ حوزهای که در دوران اقامتش در سوئد آن را توسعه داد و سپس به یمن منتقل کرد تا برای پرداختن به مسائل اجتماعی و فرهنگی از آن بهره ببرد.
با این حال، این مسیر بدون چالش نبود. او با این مشکل روبهرو شد که بسیاری از جوانان از بیان بدنی روی صحنه خجالت میکشیدند. همین مسئله او را به سمت یافتن روشهایی سوق داد که میان هنر و پیام اجتماعی پیوند برقرار کند.
نتیجه این تلاشها تولید سه فیلم رقص بود؛ آثاری که در آن متنها و ایدهها به صحنههای حرکتی و موسیقایی تبدیل شدند و پیامهای انسانی و فرهنگی را منتقل کردند.
او توضیح میدهد: «بخش اول ترکیبی از میراث و مکانهای تاریخی بود و در معبد الفُرس فیلمبرداری شد و در جشنوارهای در سوئد به نمایش درآمد. در بخش دوم، متونی که جوانان در کارگاه نوشته بودند به حرکات موسیقایی و سینمایی تبدیل شد. بخش سوم درباره ازدواج کودکان بود، اما هنوز نمایش داده نشده است.»
کُر گروه زنانه؛ جدل بر سر شکل، نه پیام
او درباره یکی از پروژههای اخیر مرکز میگوید پروژه «کُر زنانه» که اخیراً اجرا شده، در شبکههای اجتماعی بحثهای گستردهای ایجاد کرده است؛ بهویژه به دلیل حضور زنان با نقاب در یک اجرای موسیقایی از ترانههای سنتی یمن.
او توضیح میدهد که این پروژه بر اساس یک کمکهزینه فرهنگی شکل گرفته و هدف آن آموزش دختران مستعد در زمینه آواز گروهی بوده است. به گفته او، زنان حاضر در پروژه خودشان نقاب داشتهاند و در مرحله فیلمبرداری نیز تمایلی به برداشتن آن نداشتهاند.
مواجهه با چالشهای اجتماعی
رئیس مرکز از انتقادهای شدید نسبت به این پروژه ابراز تأسف میکند و میگوید بخشی از این واکنشها فراتر از نقد هنری رفته و به اصل حق زنان برای فعالیت هنری و خلاقیت حمله کرده است.
او تأکید میکند: «هنوز کسانی هستند که واژه "هنرمند زن" را مسئلهدار میدانند، در حالی که هنر بخشی جداییناپذیر از فرهنگ و هویت است.»
با وجود فشارها، او میگوید فعالیت گروه کُر زنانه ادامه خواهد داشت و هدف آن حفظ و بازآفرینی موسیقی سنتی یمن در قالبی مدرن است؛ به شکلی که در سطح جهانی نیز قابل ارائه باشد.
«گنجینههای عدن»؛ پروژهای به سوی آینده
انیسه انیس از پروژه جدیدی با عنوان «گنجینههای عدن» نیز خبر میدهد؛ طرحی که با همکاری مؤسسه «آفاق» در حوزه حمایت از فرهنگ و هنر عربی اجرا میشود.
هدف این پروژه ایجاد نخستین استودیوی تخصصی انیمیشن و فیلمسازی در عدن است تا میراث فرهنگی با استفاده از فناوریهای نوین برای نسلهای جدید بازآفرینی شود.
او این اقدام را ادامه مأموریت اصلی خود میداند: حفاظت از میراث فرهنگی یمن، اما این بار با ابزارهای مدرن که امکان رساندن آن به مخاطبان داخلی و جهانی را فراهم میکند.
در میان خاطرات باله در مسکو و پروژههای فرهنگی در عدن، انیسه انیس مسیر خود را در دفاع از فرهنگ و هنر ادامه میدهد؛ با این باور که خلاقیت میتواند از دل بحرانها عبور کند و فضاهایی تازه برای امید و زندگی بسازد.