دریاچه وان زیر فشار آلودگی؛ هشدار درباره تهدید اکوسیستم و سلامت انسان
دریاچه وان با وجود کاهش نسبی آلودگی، همچنان با ورود فاضلابهای تصفیهنشده و ضعف زیرساختها، با بحرانی جدی برای محیطزیست و سلامت انسان روبهروست.
مَمهان هلبین زَیدان
وان- دریاچه وان با ۴۵۰ کیلومتر خط ساحلی و ۳ هزار و ۵۷۰ کیلومتر مربع سطح آبی، یکی از حوضههای مهم منطقه به شمار میرود. در اطراف این دریاچه یک استان، ۶ شهرستان، ۱۳۶ روستا و کارخانههای مختلف قرار دارند. افزایش جمعیت در این منطقه موجب آلودگی حوضهی دریاچه شده است.
ورود پسماندها بدون تصفیه به دریاچه، نبود اقدامات پاکسازی در خود دریاچه و اطراف آن، و بیتوجهی به محیطزیست، زندگی تمامی موجودات زنده در اطراف دریاچه وان را در معرض خطر قرار داده است.
آلودگی آب در دریاچه وان موضوع تازهای نیست. در دهههای ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰، سطح آب دریاچه بالا آمد و تأسیسات تصفیه و خطوط فاضلاب موجود زیر آب رفتند. این وضعیت باعث شد پسماندهای شهری مستقیماً وارد دریاچه شوند و آلودگی به شکل «لجن» در سواحل انباشته شود. در سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، با راهاندازی تأسیسات تصفیه فاضلاب، میزان آلودگی ورودی به دریاچه بیش از ۹۰ درصد کاهش یافت. با این حال، لجنهای باقیمانده از گذشته به دلیل فشار بر ظرفیت «خودپالایی» دریاچه، باعث شد پاکسازی مکانیکی در اولویت قرار گیرد.
در سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶ نیز، بیش از ۲ میلیون مترمکعب لجن استخراجشده، اکوسیستم ساحلی دریاچه (از جمله میکروبیالیتها و مسیرهای مهاجرت ماهی مرواریدی) را تا حدی احیا کرد. با این حال، خطر همچنان پابرجاست.
«روش پاکسازی بهکاررفته با اکولوژی سازگار نیست»
عایشه ارگون، عضو انجمن اکولوژی وان، اعلام کرد که پاکسازی لجن کف دریاچه انجام شده، اما کافی نیست.
او گفت: «در واقع پاکسازی لجن کف یک روش غیراکولوژیک است و تنها راهحلی کوتاهمدت محسوب میشود. در بلندمدت، تأسیسات تصفیه آب و فاضلاب باید با تمام ظرفیت کار کنند. اما در محل اجرای پروژه، ورود آب رودخانهها و فاضلابها به آب و انتقال مستقیم آن به دریاچه، این مشکل را تشدید میکند. تا آوریل ۲۰۲۶ اقداماتی برای پاکسازی انجام شده و میتوان گفت دریاچه تا حدی نفس کشیده است، اما اینجا به راهحلهای دائمی نیاز داریم.»
«این وضعیت بر سلامت انسان نیز تأثیر میگذارد»
عایشه ارگون با اشاره به پاکسازی بیش از ۲ میلیون و ۸۶ هزار مترمکعب، بر اهمیت تعادل اکولوژیک تأکید کرد و گفت: «تا پیش از سال ۲۰۲۱ مسیرهای مهاجرت پرندگان را مشاهده میکردیم. در دوره اخیر میبینیم که پرندگان دوباره این منطقه را انتخاب کرده و به زیستگاههای خود بازگشتهاند. البته مشکل بوی بسیار شدیدی هم وجود دارد. بهویژه در منطقه ادرمیت شاهدیم که مردم نمیتوانند در آنجا زندگی کنند. این مسئله تأثیرات جدی بر سلامت انسان دارد و در بلندمدت میتواند به بروز بیماریهای عفونی منجر شود.»
«مشکل زیرساختی وجود دارد»
عایشه ارگون با اشاره به مشکلات زیرساختی در سطح کشور گفت در وان نیز وضعیت مشابهی وجود دارد: «این مشکلات باید حل شوند. نباید فاضلابها وارد دریاچه شوند و لازم است سیستمی برای جلوگیری از این امر ایجاد شود. در این زمینه، بهویژه مدیریتهای محلی نقش مهمی دارند. میتوان مدلهای متفاوتی در حوزه شهرسازی و زیرساخت اجرا کرد. یکی دیگر از مشکلات اساسی، تجمع مکانیکی آلودگی است؛ هر نوع آلایندهای که از طریق رودخانهها منتقل میشود، به صورت لجن کف دریاچه بازمیگردد. در واقع مسئله اصلی پاکسازی لجن نیست، بلکه جلوگیری از شکلگیری آن است. میتوان این روند را از مبدأ قطع کرد و اقدامات بازسازی مکانیکی انجام داد. از آنجا که پاکسازی لجن کافی نیست، باید ظرفیت تأسیسات تصفیه افزایش یابد.»
عایشه ارگون همچنین اشاره کرد که پیش از انتصاب قیم، اقدامات دقیقتر و گستردهتری برای افزایش ظرفیت دریاچه انجام میشد، اما این روند متوقف شده است. او افزود: «برای جلوگیری از آلودگی باید نظارت بر اصل "صفر تخلیه" اعمال شود. اگر این اصل رعایت نشود، فشار زیادی به دریاچه وارد خواهد شد و تنها به پاکسازی بسنده میشود. همچنین باید سیاستهای آبی در سطح محلی مدیریت شوند؛ در بسیاری از حوزهها کمبودهایی وجود دارد.»
«باید سازگاری با بحران اقلیمی اجرا شود»
عایشه ارگون با تأکید بر ضرورت اجرای فوری برنامههای سازگاری با بحران اقلیمی گفت: «دریاچه وان باید به یک جایگاه قانونی مشخص دست یابد. این دریاچه یک حوضه بسته است و از معایب چنین وضعیتی رنج میبرد. وان تنها از طریق خودپالایی تمیز میشود و اکنون فراتر از ظرفیت خود تلاش میکند. این وضعیت برای موجودات زنده آن نیز خطرناک است. برای مثال، تحت عنوان حفاظت از ماهی مرواریدی، عملاً اقدامی انجام نمیشود. این دریاچه باید با قوانین و جایگاه حقوقی مشخص حفاظت شود، در غیر این صورت با مشکلات جدی روبهرو خواهیم شد.»
او در پایان تأکید کرد که باید منبع آلودگیهایی که از طریق رودخانهها وارد دریاچه میشوند، شناسایی و مهار شود و افزود: «تنها راهحل بلندمدت، تأسیسات تصفیه است و این تأسیسات باید تحت نظارت دقیق قرار گیرند. همچنین میتوان از حمایتهای بینالمللی در این زمینه بهره گرفت. لازم است مشخص شود این آبهای آلوده توسط چه کسانی وارد دریاچه میشود. موضوع حوزههای اختیارات نیز بسیار مهم است؛ بخشهایی تحت مسئولیت سازمان آب دولتی (DSİ)، وزارت محیطزیست و شهرسازی و شهرداریها قرار دارند. اگر هماهنگی میان این نهادها ایجاد شود، میتوان به راهحل دست یافت.»