تقلیل کوردها به عشیره و قتل ناموسی در سریال‌های ترکی
سریال‌هایی که در ماردین فیلم‌برداری می‌شوند، بافت تاریخی شهر را به نمایش می‌گذارند، اما زبان، فرهنگ و حافظه‌ی جمعی کوردها را نادیده می‌گیرند. به باور منتقدان، این تصاویر همسان‌سازی فرهنگی را بازتولید کرده و مشخص نیست که روایتگر داستان چه کسانی‌اند.
اکین ستِرک
ماردین- این شهر کهن که تاریخی چندهزارساله و بافتی چندزبانه و چندفرهنگی دارد، در سال‌های اخیر به یکی از پایگاه‌های اصلی فیلم‌برداری سریال‌های تلویزیونی ترکیه بدل شده است. دوربین‌ها بناهای تاریخی و چشم‌اندازهای طبیعی ماردین را در قاب می‌گیرند، اما زبان، فرهنگ و شیوه‌ی زیست خلق کورد، که از ساکنان دیرین این سرزمین است، در این روایت‌ها جایی ندارد. سازندگان این آثار زبان کوردی را از صحنه حذف می‌کنند و ارزش‌های فرهنگی ملت کورد را در قالب هویت‌های دیگر بازمی‌آفرینند. همین رویکرد تردیدهایی جدی برانگیخته است که این سریال‌ها تا چه اندازه بازتاب واقعیت منطقه‌اند. منتقدان بر این باورند که صنعت سریال‌سازی با چنین تصویرهایی حافظه‌ی فرهنگی منطقه را کم‌رنگ می‌کند و به ادامه‌ی سیاست‌های همسان‌سازی دامن می‌زند.
شهرستان‌های میدیات، استوره (ساوور) و آرتوکلو تاکنون میزبان ساخت شمار زیادی از سریال‌ها و فیلم‌ها بوده‌اند. «سیلا»، «هرجایی»، «اگر ابر بودم»، «بریوان» و «تبعید به عشق» از جمله‌ی این آثارند. «شهر دور» نیز که در ماردین فیلم‌برداری شده، در ماه‌های اخیر مخاطبان گسترده‌ای یافته است. کوچه‌های تاریخی و عمارت‌های سنگی میدیات و محله‌های قدیمی استوره اکنون از مکان‌های اصلی فیلم‌برداری این سریال‌ها به شمار می‌روند. این آثار بافت تاریخی و معماری منطقه را برجسته می‌کنند، اما بازنمایی زبان، حافظه‌ی جمعی و زندگی فرهنگی مردم کورد در آن‌ها همچنان محل بحث است.
بریوان ساکین، عضو انجمن فرهنگ و هنر مزوپوتامیا در قوسر، درباره‌ی این موضوع با ما گفت‌وگو کرد. او سرکوب فرهنگ، زبان و زندگی اجتماعی در کوردستان را بخشی از سیاست‌های نظام حاکم می‌داند. بریوان ساکین با اشاره به جشنواره‌ی «راه فرهنگ» در ماردین، از نبود هرگونه نشانی از فرهنگ و هویت کوردی در برنامه‌های آن انتقاد کرد. به گفته‌ی او، ماردین ساختاری چندزبانه و چندفرهنگی دارد، اما این جشنواره تاریخ، فرهنگ و ارزش‌های مردم کورد را به حاشیه راند. بریوان ساکین افزود نظام حاکم ارزش‌های فرهنگی را که مردم قرن‌ها پاس داشته‌اند، مصادره می‌کند و در قالبی دیگر عرضه می‌کند.
«جشنواره فقط سرگرمی نیست»
بریوان ساکین یادآوری کرد که در ماردین جشنواره‌هایی چون جشنواره‌ی دوشاب برگزار می‌شود، حال آنکه کوردها و سریانی‌ها این سنت را نسل به نسل زنده نگه داشته‌اند. در این جشنواره‌ها نامی از صاحبان واقعی این میراث در میان نیست. او فروکاستن جشنواره به سرگرمی صرف را نیز نقد کرد و گفت: «جشنواره تنها به شور و شادی خلاصه نمی‌شود. در این سرزمین تمدن‌هایی بسیار کهن شکل گرفته است. جشنواره یعنی آشکار کردن آن حافظه‌ی ریشه‌دار و گشودن راه پیش روی مردم. اما امروز می‌بینیم که جشنواره‌ها یکسره از محتوا تهی شده‌اند و هیچ نشانی از فرهنگ و هویت کوردی در آن‌ها نیست.»
«سریال‌ها چهره‌ای نادرست از کوردها می‌سازند»
بریوان ساکین معتقد است سریال‌هایی که در ماردین و پیرامون آن ساخته می‌شوند، زندگی، تاریخ و فرهنگ ملت کورد را دور از واقعیت نشان می‌دهند و کلیشه‌های رایج درباره‌ی کوردها را تکرار می‌کنند. به گفته‌ی او، خانواده‌ی کورد در این سریال‌ها تنها با روابط عشیره‌ای، «قتل‌های ناموسی» و خشونت علیه زنان تعریف می‌شود و چنین روایتی بازتاب واقعیت جامعه‌ی کورد نیست.
بریوان ساکین سازندگان این آثار را با مردم کورد و تاریخی که از سر گذرانده‌اند، ناآشنا می‌داند. او گفت: «آیا کسانی که این سریال‌ها را می‌سازند، این مردم را می‌شناسند؟ از احساسات و دردهای مردم ما و آنچه بر سرشان آمده خبر دارند؟ این‌ها را در نظر می‌گیرند؟ نه، گمان نمی‌کنم. در این سریال‌ها هیچ پیوند راستینی با فرهنگ کوردی دیده نمی‌شود. مدام کشمکش یک زن زیبا و همسرش و به اصطلاح «قتل‌های ناموسی» را به تصویر می‌کشند و این کلیشه‌ها را بارها و بارها تکرار می‌کنند. اما هیچ زن کوردی در فرهنگ ساختگی سریال‌ها زندگی نمی‌کند.»
او همچنین انتقاد کرد که سریال‌ها زن‌کشی و خشونت را بخشی عادی از زندگی روزمره‌ی ماردین جلوه می‌دهند. به باور بریوان ساکین، این شیوه‌ی روایت رنج زنان هم واقعیت زندگی آنان را مخدوش می‌کند و هم به حافظه‌ی جمعی شهر آسیب می‌زند.
«دست‌اندرکاران این پروژه‌ها کنار بکشند»
بریوان ساکین گفت برخی از دست‌اندرکاران این سریال‌ها و فیلم‌ها از حلقه‌ی نزدیکان خود او هستند. او خطاب به همه‌ی کسانی که در پروژه‌های تحریف‌کننده‌ی فرهنگ و هویت کوردی نقش دارند، گفت: «برخی از بازیگرانی که سر صحنه‌ی این پروژه‌ها کار می‌کنند، دوستان ما هستند و بعضی‌شان هنوز هم در این کار مانده‌اند. لازم نیست نامشان را یکی‌یکی بیاورم. اما اگر از دستشان برمی‌آید، باید از این پروژه‌ها کنار بکشند. آنچه بیش از همه آزارم می‌دهد، همین است.»
فراخوانی به جوانان
بریوان ساکین تأکید کرد که بقای این سریال‌ها به شمار بینندگان و آمار تماشایشان بسته است و از همین رو مردم نیز در این زمینه مسئولیت دارند. او از مردم خواست این سریال‌ها را تماشا نکنند و از چنین پروژه‌هایی پشتیبانی نکنند. روی سخن او به‌ویژه با جوانان و دانشجویان بود.
بریوان ساکین افزود: «مردم ما نباید این سریال‌ها را هنگام پخش تماشا کنند. می‌دانیم اگر بیننده نداشته باشند، ادامه پیدا نمی‌کنند. نیروی ایستادگی در برابر این روند در دست خود مردم کورد است. جوانان ما باید به این موضوع حساس باشند و به این جشنواره‌ها و چنین سریال‌هایی اعتبار نبخشند.»
«باید جایگزین خودمان را بسازیم»
به باور بریوان ساکین، واکنش به سیاست‌های همسان‌سازی فرهنگی به‌تنهایی کافی نیست و مردم کورد باید با گسترش کار فرهنگی و هنری، جایگزین خود را بسازند. او به جشنواره‌ی «راه فرهنگ» اشاره کرد که امسال برای دومین بار در ماردین برگزار شد و گفت فرهنگ کوردی باید با تکیه بر ارزش‌ها و میراث تاریخی خودش زنده بماند. بریوان ساکین ادامه داد: «به‌جای ایستادن در برابر جشنواره‌های آنان، باید جشنواره‌های فرهنگی و هنری، تئاترها و برنامه‌های موسیقی خودمان را نیرومندتر کنیم، زیرا فرهنگ ما ریشه‌هایی کهن و پیشینه‌ای بس طولانی دارد. مهم‌ترین وظیفه‌ی ما فعالان فرهنگی همین است. باید دست به دست هم بدهیم و فرهنگمان را بسیار فراتر ببریم.»
«همه‌ی ما بار سنگینی بر دوش داریم»
بریوان ساکین بر نقش خانواده در انتقال فرهنگ پای فشرد و یادآور شد که کودکان باید با زبان مادری خود بزرگ شوند. او در پایان گفت: «تازه‌ترین پژوهش‌ها نشان می‌دهد که دیگر حتی مادران هم با فرزندانشان کوردی حرف نمی‌زنند. این کاستی بزرگی است. اگر تاریخ و ارزش‌هایمان را به‌خوبی بشناسیم، می‌توانیم بر این خطرها و سیاست‌های همسان‌سازی چیره شویم. باید در خانه و در میان خانواده به زبان خودمان سخن بگوییم، هنر و فرهنگمان را زنده نگه داریم و به نسل‌های آینده بسپاریم. همه‌ی ما فعالان فرهنگی وظیفه‌ای سنگین بر دوش داریم.»