رفيف اسليم

غزه- غزه از زمان آغاز جنگ شاهد تحولات عمیق میدانی و انسانی بوده است؛ تحولاتی که به‌طور مستقیم بر زندگی ساکنان و شرایط معیشتی آنان تأثیر گذاشته‌اند. بحران دیگر تنها به تلفات انسانی و ویرانی ساختمان‌ها محدود نمی‌شود، بلکه تمامی جنبه‌های زندگی از آب، برق و بهداشت گرفته تا مسکن و خدمات عمومی را دربر گرفته است.

اسرائیل در آستانه اعمال کنترل بر حدود ۷۰ درصد از مساحت نوار غزه قرار دارد؛ اقدامی که بیش از دو میلیون نفر را ناچار می‌کند تنها در ۳۰ درصد باقی‌مانده این منطقه زندگی کنند؛ محدوده‌ای که از خدمات اولیه، به‌ویژه شبکه فاضلاب و امکانات مسکونی، تقریباً محروم است. این وضعیت می‌تواند پیامدهای گسترده بهداشتی، زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی به همراه داشته باشد، زیرا بیش از دو میلیون نفر در فضایی حدود ۱۰۹ کیلومتر مربع از مجموع ۳۶۵ کیلومتر مربع غزه متراکم خواهند شد.

دانا حبوب، پژوهشگر مسائل سیاسی، می‌گوید سخن گفتن از کنترل اسرائیل بر حدود ۷۰ درصد غزه تنها به معنای تصرف زمین نیست، بلکه بیانگر تغییری بنیادین در رابطه ساکنان با منابع و امکانات زندگی است. به گفته او، پیش از جنگ، جمعیت غزه در سراسر ۳۶۵ کیلومتر مربع این منطقه پراکنده بود، اما اکنون با گسترش کنترل اسرائیل بر حدود ۶۵ درصد از اراضی، بخش عمده جمعیت در کمتر از یک‌سوم مساحت غزه متمرکز خواهد شد.

او تأکید می‌کند مشکل فقط محدود شدن فضا نیست، بلکه این بخش باقی‌مانده نیز از نظر خدمات اساسی تقریباً فروپاشیده است. زیرساخت‌هایی که پیش از جنگ نیز پاسخگوی نیازها نبودند، اکنون به‌شدت آسیب دیده‌اند؛ به‌طوری‌که ۷۴ درصد شبکه‌های جاده‌ای تخریب یا آسیب دیده، ۸۸ درصد تأسیسات آب و فاضلاب از مدار خارج شده‌اند، ۷۶ درصد زیرساخت‌های عمومی زیر آوار قرار دارند و حدود ۹۰ درصد شبکه انرژی به‌طور کامل نابود شده است.

دانا حبوب این پرسش را مطرح می‌کند که آیا خدمات باقی‌مانده از نظر فنی و اجرایی توان پاسخگویی به چنین جمعیت عظیمی را دارند یا خیر. به گفته او، نهادهای امدادی در حال حاضر تنها در ۵۵۰ محل از مجموع ۱۶۰۰ مرکز اسکان آوارگان فعالیت می‌کنند؛ به این معنا که بخش بزرگی از مراکز اسکان از حمایت کافی و پایدار برخوردار نیستند. همزمان، تولید آب از ابتدای ماه مه تاکنون ۵۰ درصد کاهش یافته، در حالی که با افزایش دما، نیاز به آب بیش از گذشته احساس می‌شود.

این پژوهشگر همچنین نسبت به تغییر الگوی بیماری‌ها در غزه هشدار می‌دهد. به گفته او، تراکم شدید جمعیت در فضاهای محدود موجب افزایش چشمگیر بیماری‌های واگیردار شده است. داده‌های سامانه هشدار زودهنگام سازمان جهانی بهداشت در فاصله ۲۶ آوریل تا ۳۰ مه نشان می‌دهد بیماری‌های پوستی با ۳۰ درصد و اسهال حاد آبی با ۲۰ درصد، بیشترین موارد ثبت‌شده را تشکیل می‌دهند.

او توضیح می‌دهد که این بیماری‌ها مستقیماً ناشی از عملیات نظامی نیستند، بلکه نتیجه ازدحام جمعیت، فروپاشی شبکه‌های فاضلاب و افت کیفیت آب هستند. به گفته حبوب، شاخص‌های بهداشتی امروز به‌روشنی از وخامت شرایط زندگی و کمبود خدمات اساسی حکایت دارند.

در بعد اقتصادی نیز شرایط بحرانی‌تر شده است. قیمت کالاها و خدمات نسبت به پیش از هفتم اکتبر ۲۳۵ درصد افزایش یافته و در مقایسه با دوره پس از آتش‌بس اکتبر ۲۰۲۵ نیز ۸۸ درصد رشد کرده است. بنابراین، مشکل تنها کمبود کالا نیست، بلکه توانایی مردم برای دسترسی و خرید آن‌ها به‌شدت کاهش یافته است.

دانا حبوب درباره مذاکرات قاهره نیز می‌گوید مشکل اصلی صرفاً روند مذاکرات نیست، بلکه این است که گفت‌وگوها در شرایطی انجام می‌شوند که واقعیت میدانی هر روز تغییر می‌کند. در جریان مذاکرات، حملات نظامی ادامه داشته و بیش از ۹۵۰ فلسطینی در جریان گسترش کنترل نیروهای اسرائیلی در منطقه موسوم به «خط زرد» کشته شده‌اند. به گفته او، مذاکره‌کنندگان با واقعیتی روبه‌رو هستند که هر روز از نو شکل می‌گیرد.

این پژوهشگر در پایان هشدار می‌دهد که خطر اصلی امروز غزه نه صرفاً میزان اراضی تحت کنترل اسرائیل، بلکه فاصله فزاینده میان سه روند همزمان است: افزایش جمعیت در فضایی که پیوسته کوچک‌تر می‌شود، کاهش شدید توان عملیاتی زیرساخت‌ها و افت منابع مالی کمک‌های انسانی که سازمان‌ها را به کاهش خدمات وادار کرده است.

به گفته دانا حبوب، زمانی که این سه روند به یکدیگر برسند، غزه دیگر با یک بحران موقت مواجه نخواهد بود، بلکه وارد مرحله‌ای می‌شود که حفظ حداقل خدمات روزمره برای ساکنان آن تقریباً ناممکن خواهد شد.