از خطوط جنگ تا میز صلح؛ روایت زنی که در دل بحران یمن ایستاد
مها عون، فعال مدنی یمنی، در میانه جنگ تعز از امدادرسانی در خطوط درگیری به صلحسازی و توانمندسازی زنان و جوانان رسید و به یکی از صداهای اثرگذار جامعه مدنی یمن تبدیل شد.
رحمه شنظور
یمن- در میان کوچههای تنگ جنگزده و خطوط تماس شعلهور در شهر تعز، مها عون، فعال مدنی و حقوق بشری یمنی، مسیر متفاوتی در عرصه فعالیتهای انسانی و صلحسازی رقم زد؛ مسیری که او را از ابتکارهای داوطلبانه محلی به جایگاههای منطقهای و بینالمللی مرتبط با مسائل زنان، جوانان و صلح رساند.
او در حالی که مدام میان مناطق درگیر جنگ جابهجا میشد و در پرخطرترین نقاط فعالیتهای امدادی و اجتماعی را مدیریت میکرد، توانست به یکی از صداهای جوانی تبدیل شود که برای کاهش آثار جنگ، حمایت از زنان و تقویت انسجام اجتماعی در شهری فرسوده از سالها درگیری تلاش میکرد.
مها عون میگوید: «از منطقهای که تحت کنترل یک طرف بود، به منطقهای میرفتم که در اختیار طرف دیگر قرار داشت.» صحنهای که برای او استثنا نبود، بلکه بخشی از زندگی روزمرهاش در سالهای ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ بهشمار میرفت؛ دورانی که جنگ یمن در اوج خشونت خود قرار داشت.
آغاز فعالیتهای اجتماعی و انسانی
ورود مها عون به عرصه فعالیتهای اجتماعی، پیش از آغاز جنگ شکل گرفت. او از سال ۲۰۱۱ در ابتکارهای جوانان مشارکت داشت؛ فعالیتهایی که بر حمایت روانی، کمکهای انسانی و توانمندسازی زنان و جوانان تمرکز داشت. اما آغاز جنگ در سال ۲۰۱۵، زندگی او را بهطور کامل تغییر داد؛ دانشگاهها تعطیل شدند و شهر به میدان باز درگیری تبدیل شد.
او میگوید: «از سالهای ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ فعالیت اجتماعی را با گروههای جوانان آغاز کردم؛ گروههایی که روی حمایت روانی، فعالیتهای انسانی و توانمندسازی زنان و جوانان کار میکردند. تجربه خوبی در این حوزه به دست آورده بودم، اما سال ۲۰۱۵ همهچیز را تغییر داد.»
مها عون آن سال را چنین به یاد میآورد: «در دانشگاه بودیم که ناگهان افراد مسلح وارد فضای دانشگاه شدند. فکر میکردم تعطیلی دانشگاه یک یا دو هفته طول بکشد، اما یک سال کامل ادامه پیدا کرد.»
با وجود این شرایط، او تسلیم نشد و همان دوره را فرصتی برای ایفای نقشی بزرگتر دید. به همین دلیل وارد فعالیتهای میدانی انسانی شد و میان محلههای درگیر جنگ رفتوآمد میکرد تا در پروژههای امدادرسانی و کمک به خانوادههای آسیبدیده مشارکت کند؛ آن هم در شرایطی که خطرات امنیتی و دشواری جابهجایی، بخشی از زندگی روزمرهاش بود.
زنان؛ قربانیان چندلایه جنگ
مها عون درباره تأثیر جنگ بر زنان میگوید: «وقتی از زنان آسیبدیده صحبت میکنیم، منظورمان زن آواره، پزشک، معلم و دانشجو است؛ همه این زنان بهشدت تحت تأثیر جنگ قرار گرفتند. فشارها و مسئولیتها چند برابر شد. از نظر اجتماعی، بسیاری از زنان به نانآور خانواده تبدیل شدند؛ هم باید کار میکردند و هم مسئولیت نگهداری و تربیت فرزندان را برعهده میگرفتند.»
او سال ۲۰۱۶ را سالی غرق در فعالیتهای انسانی توصیف میکند؛ دورهای که میان مناطق تحت کنترل گروههای مختلف رفتوآمد داشت و در پروژههایی چون توزیع آب آشامیدنی، بستههای غذایی و برنامههای امدادی مشارکت میکرد.
مها عون درباره سختترین بخش آن روزها میگوید: «دشواری رفتوآمد و وضعیت امنیتی از بزرگترین چالشها بود. گاهی مجبور میشدم یک یا دو ساعت منتظر بمانم تا درگیریها آرام شود و بتوانم به منطقه دیگر بروم. علاوه بر آن، شرایط اقتصادی و معیشتی بسیار دشوار بود. تمام جامعه یمن، بهویژه شهر تعز، روزهای استثنایی و سختی را پشت سر گذاشت.»
از امدادرسانی تا صلحسازی
با تشدید بحران انسانی در سالهای ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸، تمرکز مها عون از امدادرسانی صرف به سمت صلحسازی و حل اختلافات اجتماعی تغییر کرد. او معتقد بود جنگ تنها بحران انسانی ایجاد نکرده، بلکه شکافهای عمیقی را درون محلهها و جوامع محلی بهوجود آورده است.
او توضیح میدهد: «جنگ حتی در یک محله کوچک هم اختلافات اجتماعی ایجاد کرد. من باور داشتم که صلح باید از پایین و از دل جامعه آغاز شود، به همین دلیل روی حل اختلافات محلی تمرکز کردم.»
به گفته او، توانمندسازی اقتصادی، اجتماعی و سیاسی زنان و جوانان، بخشی جداییناپذیر از روند صلحسازی است. او میگوید: «از آن دوره تا امروز، چه بهصورت فردی و چه در قالب فعالیتهای نهادی، روی صلحسازی، حل منازعات و توانمندسازی زنان و جوانان کار کردهام.»
تجربه حضور در خطوط جنگ
مها عون یکی از مهمترین دستاوردهای خود را مشارکت در پروژههای کمک نقدی در سال ۲۰۱۶ میداند؛ زمانی که در مناطق نزدیک به خطوط آتش فعالیت میکرد و توانست بسیاری از نهادهای امدادی را برای ورود به مناطق دورافتاده و خطرناک متقاعد کند.
او میگوید: «جزو معدود افرادی بودم که مستقیماً در مناطق خطوط جنگ فعالیت میکردند. توانستم روی نهادها و سازمانهای مختلف تأثیر بگذارم تا به مناطقی وارد شوند که دسترسی به آنها بسیار دشوار بود.»
به گفته او، در فاصله سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۸، با تلاشهای شخصی خود بیش از صد زن را از نظر اقتصادی توانمند کرد و به بیش از پنجاه جوان برای راهاندازی پروژههای کوچک کمک رساند؛ موفقیتی که آن را یکی از مهمترین ایستگاههای زندگی خود میداند.
حضور در عرصه بینالمللی
فعالیتهای مها عون تنها به داخل یمن محدود نماند. او بین سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۶ وارد عرصه فعالیتهای بینالمللی شد و حضورش در این فضا، توجه نهادهای منطقهای و جهانی را به خود جلب کرد.
او علاوه بر دریافت تقدیرنامه از سازمانهایی مانند «فلیرشایب»، میگوید: «از سوی نهاد زنان سازمان ملل متحد، در میان بیش از ۴۷ نفر از خاورمیانه و شمال آفریقا انتخاب شدم تا بهطور مستقیم روی مسائل زنان و برابری جنسیتی کار کنم.»
رؤیای توقف جنگ و ساختن آینده
مها عون اکنون در مقطع کارشناسی ارشد رشته تاریخ و علوم سیاسی تحصیل میکند و تمرکز اصلیاش بر «میانجیگری و مذاکره» است؛ حوزهای که تنها جنبه دانشگاهی ندارد، بلکه ادامه تجربههای میدانی او در میانجیگری میان طرفهای درگیر و بازگشایی جادهها و حل مسائل امنیتی است.
او امیدوار است پس از پایان تحصیلاتش، در حوزه حل منازعات بینالمللی، فعالیت در سفارتخانهها یا وزارت خارجه کار کند. با این حال، بزرگترین آرزویش پایان جنگ در یمن است.
مها عون میگوید: «توقف جنگ، خواسته هر دختر و پسر جوان در یمن و تعز است. پایان جنگ یعنی امکان زندگی امن و سازنده؛ تغییری که میتواند زندگی همه افراد جامعه را دگرگون کند.»
او همچنین آرزو دارد نهادی ایجاد کند که زنان و جوانان را در زمینههای مختلف توانمند سازد و آگاهی آنان را افزایش دهد. به باور او، توانمندسازی اقتصادی پایه اصلی تغییر است: «وقتی وضعیت معیشتی زنان بهتر شود، آنها میتوانند درباره مشارکت در صلحسازی و فعالیت سیاسی هم فکر کنند.»