HANAN HARET

Fas - Son iki gündür, Fas'ın kuzeyinden İspanya yönetimindeki işgal altındaki Sebte'ye (Ceuta) doğru yaşanan göç dalgasını yakından takip ediyorum. Bu kez ortaya çıkan manzaralar, önceki yıllarda alışık olduklarımızdan farklıydı. Deniz artık yalnızca karşı kıyıya geçmeye çalışan genç erkekleri değil, çocuklarını kucaklarında taşıyan anne ve babaları, hatta bebekleri de ağırlıyordu. Bu görüntüler, bütün bir ailenin sahip olduğu her şeyi riske atarak karşı kıyıya geçmeye neden karar verdiği sorusunu gündeme getirdi.

Aklımda en çok yer eden görüntülerden biri, annesini sırtında taşıyarak Sebte'ye ulaştırmaya çalışan genç bir adamın fotoğrafıydı. Sanki bu yolculuk artık tek bir kişinin değil, bütün bir ailenin ortak kararı haline gelmişti. Ancak tüm bu görüntüler arasında beni en çok düşündüren başka bir kare oldu: Sebte'ye ulaştığında zafer işareti yapan yüzme şampiyonu Ferah'ın fotoğrafı.

Beni etkileyen, onun denizi geçmiş olması değildi. Çünkü bu deniz, ondan önce de binlerce geçiş girişimine tanıklık etmişti ve bundan sonra da tanıklık etmeye devam edecek. Asıl dikkatimi çeken, bu fotoğrafın herkesin kendi yorumunu yansıttığı bir aynaya dönüşmesiydi.

Bir başkaldırı

Bu yorumlardan biri de insan hakları savunucusu Büşra Abdu'nun paylaşımıydı. Büşra Abdu, Ferah'ın zafer işaretini sessiz bir protesto çığlığı olarak değerlendirdi. Sanki bu işaret, karşı kıyıya ulaşmanın başarı sayılmasının, ülkede insanca yaşam koşullarının sağlanamamasının bir göstergesi olduğunu söylüyordu. Ona göre gerçek kurtuluş, kaçmakla değil, insanın kendi ülkesinde onurlu bir yaşam hakkını elde etmesiyle mümkün olmalıydı.

Benzer bir bakış açısını, ancak farklı bir pencereden, siyaset aktivisti Kebira Şatır'ın yazısında da gördüm. Kebira Şatır, Ferah'ın gülümsemesini, özellikle genç kızlar olmak üzere bütün bir kuşağın, hayallerini daraltan gerçekliğe ve kadınların geleceğini hala evlilikle sınırlayan anlayışa karşı bir başkaldırısı olarak yorumladı. Ona göre genç kadınlar artık eğitim, çalışma, bağımsızlık ve kendi hayatlarını kendilerinin şekillendirme hakkını talep ediyor.

Bu iki paylaşımda beni ilgilendiren, Ferah'ın gülümsemesinin anlamını çözmek değildi; o gülümsemenin neden böylesine geniş bir tartışma yarattığını anlamaktı. Çünkü fotoğraflar her şeyi anlatmaz. Hikayesini tam olarak bilmediğimiz bir kadının adına kimse konuşamaz. Ama fotoğraflar, ona bakan toplum ve o toplumun gündemindeki sorular hakkında çok şey söyler. Belki de bu yüzden zihnim yalnızca Ferah'ın fotoğrafında takılı kalmadı; yıllardır yaptığım gazetecilik sırasında hafızama kazınan başka kareleri de hatırlattı.

Bir fotoğraf karesinin hatırlattıkları

Çoğu zaman bir fotoğraf, yalnızca bir anı belgelemekle kalmaz; bütün bir toplumun sorularını yansıtan bir aynaya dönüşür. Bu da ilk kez yaşanmıyordu. Z Kuşağı protestoları sırasında, güvenlik güçlerinin gözaltına almaya çalıştığı bir genci onların elinden çekmeye çalışan bir kadının fotoğrafı geniş yankı uyandırmıştı.

O gün de o fotoğraf, çekildiği anın sınırlarını aşmıştı. Artık yalnızca bir protesto karesi değil; annelerin korkusunu, kadınların dayanışmasını ve bütün bir kuşağın geleceğinin bir mücadele alanına dönüştüğü hissini anlatıyordu. Hafızamda yer eden tek kare de bu değildi. Aynı zamanda, su hakkını savunmak için protestolarını sürdüren Figuig kadınlarını da hatırlattı. Bu görüntü, kadınların toplumlarında yaşanan dönüşümlerin kenarında değil, tam merkezinde yer aldığını bir kez daha gösteriyordu.

Dönüşümler daha görünür hale geldi

Bu kadınları bir araya getiren şey göç etme hayali değildi; fırsat, tanınma, onurlu bir yaşam ve hayallerin büyüyebileceği bir alan arzusuydu. Bu nedenle Ferah'ın fotoğrafı bana bu hikayelerden bir kopuşu değil, onların devamını temsil ediyormuş gibi göründü.

Belki de Ferah'ın fotoğrafının ortaya koyduğu gerçek tam da budur. Fas'ta, Akdeniz'in güneyindeki diğer ülkelerde olduğu gibi kadınlar da toplumlarının yaşadığı dönüşümlerde artık daha görünür hale geldi. İş gücü piyasasında, protestolarda, sporda ve kamusal alanda olduğu kadar göç hikayelerinde de artık daha fazla yer alıyorlar. Göç artık yalnızca genç bir erkeğin yüzünü taşımıyor; aynı zamanda bir kadının yüzünü de taşıyor.

Ferah'ın fotoğrafı bütün bu tartışmaları tetiklerken, haberlerde Fas'tan ve farklı Afrika ülkelerinden çok sayıda göçmenin Sebte'ye ulaştığı ve geri gönderilmelerine ilişkin tartışmaların sürdüğü aktarılıyordu. Ortaya dikkat çekici bir çelişki çıkıyordu. Bir yanda bazıları bu fotoğrafı bir zafer anı olarak yorumlarken, diğer yanda yaşananlar karşı kıyıya ulaşmanın hikayenin sonu değil, sınırların, yasaların ve siyasi kararların belirlediği yeni bir sürecin başlangıcı olduğunu hatırlatıyordu.

Belki de Ferah'ın fotoğrafını önemli kılan tam olarak budur. Çünkü bu fotoğraf cevap vermekten çok soru soruyor. Bende bıraktığı en önemli soru ise şu oldu: Kendi ülkelerinde hayallerin alanı daraldığında, göçün kadınlar ve erkekler için gerçek bir seçenek haline gelmesi ne anlama geliyor?

Binlerce insanın hikayesi

Bu soru yalnızca Fas'a özgü değil. Batı Akdeniz'de yaşananları takip eden herkes, denizin artık yalnızca Faslıların hikayesini anlatmadığını bilir. Aynı deniz, Tunusluların, Cezayirlilerin, Libyalıların ve onlardan önce ya da sonra Sahra Altı Afrika ülkelerinden gelen binlerce göçmenin de hikayesini taşıyor. Dilleri ve milliyetleri farklı olsa da, daha geniş bir ufuk arayışıyla yola çıkan insanların taşıdığı sorular birbirine benziyor.

Belki de bu yüzden Ferah'ın fotoğrafı zihnimden çıkmıyor. Bunun nedeni onun yüzme şampiyonu olarak denizi aşmış olması ya da büyük bir tartışma yaratması değil. Asıl nedeni, bana büyük toplumsal dönüşümlerin her zaman siyasi konuşmalarla ya da resmi rakamlarla başlamadığını hatırlatmasıdır. Bazen tek bir fotoğraf, ardında sahiplerinden çok daha büyük soruları görünür kılar. Sonuçta Ferah'ın fotoğrafı yalnızca denizi geçen bir genç kızın hikayesi değildir; aynı zamanda genç kadınların ve erkeklerin, başka kıyıları tek seçenek olarak görmeden önce, geleceklerini kendi ülkelerinde mümkün görebilecekleri bir toplum arayışının hikayesidir.