تشدید اعتراضات در ایران؛ آبدانان بهعنوان کانونی غیرمنتظره میدرخشد
در دهمین روز اعتراضات سراسری ایران که تا بامداد چهارشنبه ١٧ دیماه ادامه و وارد یازدهمین روز خود شده شهرهای تازهای مانند قصرشیرین و سنقرکلیایی به اعتراضات پیوستند. مرکز ثقل تحولات اما آبدانان و ملکشاهی است.
مرکز خبر-در دهمین روز اعتراضات سراسری ایران(سهشنبه ۱۶ دی ۱۴۰۴)، معترضان دستکم در ۲۵ شهر به خیابانها آمدند. در استان ایلام، آبدانان صحنه حضور انبوهی از شهروندان بود؛ بهگونهای که حدود ۳۰ هزار نفر از جمعیت تقریبی ۴۵ هزار نفری شهر بهطور همزمان در اعتراضات شرکت کردند و حتی فروشگاه زنجیرهای «افق کوروش» وابسته به سپاه پاسداران را به آتش کشیدند.
در شهر مجاور، ملکشاهی، مراسم خاکسپاری معترضان کشتهشده در روزهای پیش، به تجمعات گسترده اعتراضی تبدیل شد. رسانههای مستقل و نهادهای حقوق بشری از گسترشی بیسابقه در دامنه ناآرامیها خبر میدهند؛ از اعتصاب بازارها گرفته تا طنین شعارهایی چون «مرگ بر خامنهای» و «مرگ بر سپاه» که از بازارهای تهران تا شهرهای کوردستان و خوزستان شنیده شد.
تا ۶ ژانویه، خیزش اعتراضی دستکم ۲۵ شهر در سراسر کشور را دربر گرفت. بازار بزرگ تهران به اعتصاب پیوست و کسبه با شعارهای ضدحکومتی فعالیت خود را متوقف کردند.
در استان خراسان، تجمعات اعتراضی در مشهد و تربت حیدریه گزارش شد. حتی شهرهای دور از مرکز نیز شاهد موج اعتراض بودند؛ بهعنوان نمونه، گروههای حقوق بشری کورد از شکلگیری تجمعات جدید در سنقر کلیایی و قصر شیرین در استان کرماشان و همچنین در استانهای لرستان و ایلام خبر دادند.
تصاویر و ویدئوهای منتشرشده نشان میدهد زنان و مردان در سنین مختلف در خیابانها و کوچههای شهرهایی از قم تا کرماشان شعارهایی چون «مرگ بر خامنهای»، «مرگ بر دیکتاتور» سر میدهند.
بر اساس گزارشها، تاکنون دستکم ۲۹ معترض به دست نیروهای امنیتی کشته شدهاند؛ که از این میان، تنها در استانهای ایلام، کرماشان و لرستان ۱۲ نفر با شلیک مستقیم جان باختهاند و دهها نفر دیگر با گلوله جنگی یا ساچمهای زخمی شدهاند.
در ملکشاهی، معترضان در ۱۳ دیماه (۳۰ دسامبر) با شلیک مستقیم نیروهای امنیتی مواجه شدند؛ چهار نفر در همان روز کشته و بیش از ۳۰ نفر زخمی شدند. دو نفر از مجروحان-از جمله یک نوجوان ۱۶ ساله-در ۱۶ دیماه (۵ ژانویه) در بیمارستان جان باختند. تا ۶ ژانویه، شبکه حقوق بشر کوردستان شمار جانباختگان را دستکم ۲۹ نفر در سراسر کشور ثبت کرده است.
همچنین صدها نفر بازداشت شدهاند. شبکه حقوق بشر کوردستان از بازداشت حدود ۲۰۰ نفر-شامل فعالان مدنی، زندانیان سیاسی سابق، دانشگاهیان و ورزشکاران- در استانهای تهران، ایلام، کرماشان، کوردستان، خوزستان و دیگر مناطق خبر داده است.
دهها نفر از بازداشتشدگان زیر ۱۸ سال هستند؛ یک تشکل صنفی معلمان اعلام کرده که دستکم ۱۰۰ دانشآموز در جریان اعتراضات شهر هرسین بازداشت شدهاند.
گزارشها حاکی از بازداشتهای بدون حکم قضایی در شهرهایی از درهشهر تا اسفراین است. تنها در استان ایلام، دستکم ۶۰ بازداشتی در ۱۲ دیماه به زندان مرکزی ایلام منتقل شده و بنا بر گزارشها در محوطه زندان توسط نیروهای ویژه مورد شکنجه قرار گرفتهاند؛ بدون دسترسی به وکیل یا خانواده.
در خود آبدانان نیز از ۷ دیماه تاکنون دهها نفر بازداشت شدهاند و شهر تحت کنترل شدید امنیتی قرار دارد. بهعنوان نمونه، در ۱۵ دیماه یک مرد ۲۳ ساله به نام امیرحسین عباسی توسط نیروهای سپاه در جریان اعتراضات بازداشت شد.
گزارشهایی از شهرهای گچساران، همدان و دیگر مناطق نیز از بازداشتهای متعدد حکایت دارد؛ هرانا تنها در ۱۴ دیماه بازداشت شش نفر در گچساران، همدان و ملکشاهی را ثبت کرده است.
آبدانان با جمعیتی حدود ۴۴ هزار نفر به کانونی غیرمنتظره در این خیزش بدل شده است. ویدئوها و گزارشهای میدانی نشان میدهد خیابانهای شهر از صبح تا شب مملو از معترضان بوده است.
یک تحلیل ویدئویی نشان میدهد در تنها ۴۵ ثانیه، ۲۲۱ نفر از مقابل یک دوربین عبور کردهاند؛ رقمی که به معنای عبور حدود ۱۷٬۶۰۰ نفر در ساعت از یک خیابان است. این در حالی است که جمعیت هسته شهری آبدانان حدود ۳۱ هزار نفر برآورد میشود؛ یعنی بخش بزرگی از کل شهر در اعتراضات حضور داشتهاند. رادیو فردا نیز از «جمعیتهای بزرگ که علیه حکومت شعار میدهند» در آبدانان خبر داده است.
به گفته شاهدان، نیروهای امنیتی در مقاطعی کنترل شهر را از دست دادهاند؛ بهگونهای که پلیس به پشتبام مقر خود عقبنشینی کرده است. معترضان در واکنش، نمادهای حکومتی را هدف قرار دادند و فروشگاه افق کوروش وابسته به سپاه را در خیابان اصلی شهر به آتش کشیدند. برخی ساکنان به ناظران حقوق بشری گفتهاند که خیابانهای شهر عملاً خالی از حضور رسمی بوده و «شهر به دست مردم افتاده است».
نافرمانی آبدانان پدیدهای تازه نیست. در اعتراضات ۱۴۰۱–۱۴۰۲ نیز این شهر نقشی برجسته داشت. فعالان محلی بارها مجسمه بسیج را در میدان مرکزی شهر پایین کشیدند و شبها شعار «مرگ بر دیکتاتور» سر دادند.
پس از موج بازداشتها، نیروهای سپاه در ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ به خانه فعال مدنی حمید (پژار) ملکی یورش بردند و با گاز اشکآور و ساچمه به آن حمله کردند که به زخمی شدن برادر او انجامید. در آن دوره، بیش از ۱۰۰ نفر از شهروندان آبدانان بازداشت شدند.
ناظران تأکید میکنند که هیچ شهر دیگری با این جمعیت چنین سطحی از مقاومت مستمر و خلاق را تجربه نکرده است. بسیج هزاران نفر-از معلمان و دانشجویان تا والدین و سالمندان-در شهری کوچک، حتی در مقیاس جهانی نیز کمسابقه است.
تحلیلگران میگویند تصاویر اعتراضات آبدانان «بخش بزرگی از کل شهر» را دربر میگیرد و فعالان حقوق بشر از آن بهعنوان «انقلابیترین و سازمانیافتهترین شهر ایران» یاد میکنند.
شهرستان ملکشاهی با جمعیتی حدود ۲۳ هزار نفر نیز به یکی از کانونهای مهم اعتراض بدل شده است. در ۱۳ دیماه، نیروهای امنیتی به یک تجمع مسالمتآمیز شلیک کردند که به کشتهشدن چهار مرد کورد و زخمیشدن بیش از ۳۰ نفر انجامید. این افراد-رضا عظیمزاده، لطیف کریمی، مهدی امامیپور و فرز (محسن) آقامحمدی-به نمادهای جنبش تبدیل شدند.
تا ۶ ژانویه، دو تن دیگر از مجروحان در بیمارستان جان باختند. مراسم خاکسپاری جمعی آنها در ۶ ژانویه به اعتراض گسترده بدل شد؛ هزاران نفر در شهر ارکواز(مرکز ملکشاهی) گرد آمدند و حتی از شهرها و استانهای همجوار به مراسم آمدند.
به گفته شاهدان، نیروهای ضدشورش قبرستان را محاصره و مسیرها را مسدود کردند، اما جمعیت مقاومت کرد. در محل خاکسپاری، شعارهایی چون «مرگ بر خامنهای» و «مرگ بر سپاه» و «مرگ بر جمهوری اسلامی ایران» در برابر نیروهای امنیتی سر داده شد و سپس جمعیت با عبور از شهر راهپیمایی کرد.
الگوی شکلگرفته، نافرمانی مدنی گسترده در برابر واکنشی بهشدت قهرآمیز است. نهادهای حقوق بشری تأکید میکنند که اکثریت قاطع اعتراضات مسالمتآمیز بوده و تنها «سلاح» معترضان، شعارهایشان است؛ در حالی که نیروهای امنیتی از گاز اشکآور، نارنجک صوتی و گلوله جنگی استفاده کردهاند.
کشتهشدن سوگواران بیدفاع در ملکشاهی و بازداشتهای جمعی در شهرهای اطراف آبدانان نشان میدهد وضعیت همچنان بهشدت ناپایدار است.
تحلیلگران میگویند آبدانان نهتنها در سطح منطقهای، بلکه در مقیاس کوردستان میدرخشد؛ «ستارهای درخشان» و الگویی از مقاومت مردمی سازمانیافته. اگر شهری کوچک با چنین انسجامی بتواند در برابر سرکوب بایستد، این خود نشانهای از پویایی و خلاقیت جنبشهای مردمی کوردستان و ایران است حتی در سختترین شرایط سرکوب.