تلاش کودکان ترکیه برای بقا در چنبرهٔ فقر و خشونت؛ تبرئهٔ ۴۵ درصد متهمان آزار جنسی کودکان در ترکیه
در ترکیه، بسیاری از کودکان با شکم گرسنه به مدرسه میروند و برخی در کارگاهها جان میبازند؛ نسلی که در سایه فقر و خشونت از ابتداییترین حمایتها و حقوق خود محروم مانده است.
سرپیل ساووملو
مرکز خبر ـ فقر، خشونت، نقض حقوق و بهرهکشی تصویری چندلایه از زندگی کودکان در ترکیه ساخته است. شکاف در دسترسی به حقوق بنیادین هر روز عمیقتر میشود و بار آن بیش از همه بر دوش کودکان است.
کمبود امکانات آموزشی، بهداشتی، مسکن و امنیت، زندگی کودکان را دشوارتر کرده است. کار کودکان، ازدواج زودهنگام، آزار جنسی، کشتار کودکان و ناکارآمدی دستگاه قضایی نیز بر دامنهٔ این بحران افزوده است. از سوی دیگر، مصونیت عاملان از مجازات کارایی سازوکارهای حمایت از کودکان را زیر سؤال برده است.
حقوق کودکان در پیمانهای بینالمللی به رسمیت شناخته شده است، اما این حقوق در عمل بهدرستی اجرا نمیشود و حمایت از کودکان همچنان با مشکلات جدی همراه است. نگاهی به رفتار با کودکان در تعارض با قانون، پروندههای کودکان گمشده و رویدادهای خشونتآمیز نشان میدهد این مشکل موردی نیست و ریشهای ساختاری دارد. واقعیت این است که میلیونها کودک به جای زندگی در شرایطی برابر، آزاد و امن، در فقر، ناامنی و بیتوجهی بزرگ میشوند.
مدرسهها و پیرامونشان، کانون خشونت
در ترکیه، آیندهٔ کودکان روزبهروز تیرهتر میشود. مقررات تازه دربارهٔ کودکان به جای ساختن آیندهشان، حقوقشان را محدود کرده و چرخهٔ خشونت را از نو به راه انداخته است. این مقررات با همکاری سازمان امور دینی (دیانت) تدوین شده و آموزش را تا حد زیادی از علم دور کرده است. این تغییرات راه را برای نوعی مهندسی اجتماعی تازه هموار کرد و روحانیان جای مشاوران مدرسهها را گرفتند.
کار به همینجا ختم نشد. مدرسهها از دیرباز سنگر همگونسازی فرهنگی بودهاند و حالا با شعار و ایدئولوژی «یک میهن، یک ملت، یک پرچم» به ابزاری برای قالبریزی ذهن کودکان تبدیل شدهاند.
خشونت در مدرسهها یکی از پربحثترین موضوعهای امسال بود. این خشونت تنها به ساختمان مدرسهها محدود نماند. گزارشها از حمله در اطراف مدرسهها، هدف قرار گرفتن دانشآموزان و معلمان، تیراندازی و رویدادهایی خبر میدهند که امنیت مدرسهها را تهدید کرده است.
جان باختن معلمان و دانشآموزان
بر اساس گزارشهای رسانهها، در سال ۲۰۲۶ دستکم ۱۱ حمله مدرسهها، دانشآموزان و معلمان را هدف گرفته است. تیراندازیها و چاقوکشیها نشان داد که امنیت مدرسهها تنها با تدابیر فیزیکی تأمین نمیشود. در برخی از این رویدادها، دانشآموزان مسلح وارد مدرسه شدند و حمله به مرگ و زخمی شدن چند نفر انجامید. این رویدادها ضعف سازوکارهای حمایت از کودکان را آشکار کرد. همچنین نشان داد که پیشگیری از خشونت در مدرسه و پیرامون آن به سیاستهایی همهجانبه نیاز دارد.
در این حملهها معلمان و دانشآموزان جان باختند و شمار زیادی از کودکان زخمی شدند. این رویدادها هشداری جدی بود. خشونت در حال تبدیل شدن به بخشی از زندگی روزمرهٔ کودکان است. تکاندهندهترین این حملهها پشت سر هم در اورفا و مرعش، دو شهر در جنوب ترکیه، رخ داد.
در اورفا، یکی از دانشآموزان سابق هنرستان فنی و حرفهای احمد کویونجو با سلاح به این مدرسه حمله کرد. در این حمله ۱۰ دانشآموز، ۴ معلم، یک مأمور پلیس و یک کارکن بوفهٔ مدرسه زخمی شدند و شمار زخمیها به ۱۶ نفر رسید. مهاجم در جریان مداخلهٔ پلیس کشته شد.
در مرعش، دانشآموزی ۱۴ ساله در مدرسهٔ راهنمایی آیسر چالیک به سوی دو کلاس آتش گشود. در این حمله یک معلم و ۸ دانشآموز جان باختند و ۱۳ نفر زخمی شدند. مهاجم نیز در همان رویداد کشته شد.
آمارهایی تلخ از وضعیت کودکان
آمار قضایی سال ۲۰۲۵ وزارت دادگستری ترکیه بار دیگر نشان داد که عاملان تجاوز و آزار جنسی همچنان از مجازات میگریزند. در این سال، ۳۳ هزار و ۴۰۷ پروندهٔ تازه با عنوان «آزار جنسی کودک» علیه ۳۰ هزار و ۵۹۱ متهم تشکیل شد.
دادسراها در همین سال ۳۵ هزار و ۶۰ پرونده از این دست را به نتیجه رساندند. در ۱۲ هزار و ۵۸۲ پرونده، برای ۱۵ هزار و ۲۷۲ متهم قرار منع تعقیب صادر شد. به این ترتیب، ۳۵ درصد پروندهها پیش از رسیدن به دادگاه بسته شد. در این میان، ۱۲ هزار و ۳۱۴ پرونده با کیفرخواست علیه ۱۳ هزار و ۷۶۰ نفر به دادگاه رفت، اما ۴۵ درصد متهمان سرانجام تبرئه شدند.
وزارت دادگستری در سال ۲۰۲۶ آماری را در اختیار کمیسیون ویژهٔ مجلس ترکیه گذاشت که علل حمله به مدرسهها و خطرهای فضای مجازی را بررسی میکند. بر پایهٔ این آمار، ضرب و جرح عمدی رایجترین جرم در پروندههای کودکان ۱۲ تا ۱۵ ساله بود و توهین، سرقت، تهدید و تخریب اموال در ردههای بعدی جای داشتند. در گروه سنی ۱۵ تا ۱۸ سال نیز ضرب و جرح عمدی در صدر ایستاد و توهین، تهدید، نگهداری مواد مخدر برای مصرف و سرقت پس از آن قرار گرفتند.
آزار جنسی ۱۸۴ کودک
وزارت دادگستری ۱۵ اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد که امسال ۱۵ هزار و ۶۳۹ مورد شهادت و اظهارات در اتاقهای مصاحبهٔ قضایی ویژهٔ کودکان ثبت شده است. با این حال، این وزارتخانه هیچ آمار جامعی از شمار کل جرایم آزار جنسی و خشونت علیه کودکان منتشر نکرد.
بر پایهٔ گزارشهای رسانهها، از ژانویهٔ ۲۰۲۶ تاکنون ۱۸۴ کودک در شهرهای ترکیه و کردستان قربانی آزار جنسی مردان شدهاند. در همین مدت، دستکم ۱۷ کودک نیز به دست مردان کشته شدند. قاتلان بسیاری از آنان نزدیکترین کسانشان بودند. این جنایتها در خانه، در فضاهای عمومی و حتی در مکانهایی رخ داد که امن خوانده میشوند.
کودکانی که مادر شدند
در ترکیه از هر پنج زن، یکی در کودکی به خانهٔ شوهر میرود و از هر سه زن، یکی پیش از بزرگسالی مادر میشود. در این کشور میکوشند به آزار جنسی با پوشش «ازدواج» رنگ قانونی بدهند. بر اساس آمار ازدواج مرکز آمار ترکیه، در سال ۲۰۲۵ سهم ازدواج رسمی دختران ۱۶ و ۱۷ ساله از کل ازدواجهای رسمی ۱٫۵ درصد بود.
این آمار تنها ازدواجهای رسمی را در بر میگیرد. ازدواجهایی که با عقد مذهبی سر میگیرند به ثبت نمیرسند و در این ارقام جایی ندارند. از این رو، شمار واقعی ازدواج کودکان بیش از این برآورد میشود.
سال ۲۰۲۵ در ترکیه ۱۱۶ دختر زیر ۱۵ سال زایمان کردند و در گروه سنی ۱۵ تا ۱۷ سال ۵ هزار و ۲۴۰ زایمان به ثبت رسید. در ۲۴ سال گذشته، دختران زیر ۱۸ سال در مجموع ۵۹۰ هزار و ۳۱۷ بار زایمان کردهاند. سهم دختران زیر ۱۵ سال از این زایمانها ۲۱ هزار و ۴۸۷ مورد بود. مادر شدن هزاران کودک پرسشی جدی دربارهٔ سیاستهای حمایت از کودکان و مقابله با ازدواج زودهنگام و آزار جنسی پیش میکشد.
کودکانی که به کار واداشته میشوند
چرخ بهرهکشی همچنان کودکان را در خود خرد میکند. در این میان، کودکان مراکز آموزش فنیوحرفهای (مسم) بیش از دیگران قربانی بهرهکشی، آزار و خشونت شدهاند.
بر اساس آمار سال ۲۰۲۳ مرکز آمار ترکیه، ۴٫۴ درصد کودکان ۱۵ تا ۱۷ ساله، یعنی بیش از ۶۰۰ هزار کودک، در بازار کار حضور دارند. آمار سال ۲۰۲۴ از پیوستن ۴۰۰ هزار کودک دیگر به بازار کار خبر میدهد. بدتر آنکه این کودکان بدون ثبت رسمی و بیهیچ تأمینی کار میکنند.
یوسف تکین، وزیر آموزش ملی ترکیه، اعلام کرد که ۳۷ دانشآموز مسم در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ در حوادث کار جان باختهاند. چارچوب قانونی مسم در سال ۲۰۱۶ با هدف پیوند آموزش نظری و حرفهای فراهم شد. نوجوانان ۱۴ تا ۱۸ ساله در این برنامه هفتهای یک روز در مدرسه درس میخوانند و چهار تا پنج روز در کارگاه کار میکنند.
بر اساس تازهترین گزارش شورای سلامت و ایمنی کار (ایسیگ)، دستکم ۷۵ کودک کار در ده ماه نخست ۲۰۲۶ هنگام کار جان باختند. این گزارش ۱۰ نوامبر منتشر شد.
فقر کودکان
سازمان همکاری و توسعهٔ اقتصادی (OECD) در گزارش سال ۲۰۲۶ خود دربارهٔ سیاستهای کودکان، ترکیه را در شمار کشورهایی با فقر بالای کودکان قرار داده است. میانگین فقر درآمدی کودکان در کشورهای عضو این سازمان ۱۲٫۵ درصد است. ترکیه در این گزارش در کنار شیلی، مکزیک، اسپانیا، بریتانیا و آمریکا جای گرفته است.
بنیاد پژوهش سیاستهای اقتصادی ترکیه نیز با تکیه بر دادههای OECD و یورواستات پژوهشی انجام داده است. بر پایهٔ این پژوهش، ۳۷٫۶ درصد کودکان ترکیه در معرض فقر یا طرد اجتماعیاند، در حالی که میانگین این رقم در ۲۷ کشور اتحادیهٔ اروپا ۲۴٫۳ درصد است. تنگدستی همچنین ۲۳ درصد کودکان ترکیه را از اردوها و برنامههای مدرسه بازمیدارد. این رقم نشان میدهد محرومیت اقتصادی تا چه اندازه بر آموزش و زندگی اجتماعی کودکان سایه افکنده است.
از هر پنج کودک، یکی گرسنه
آمارها نشان میدهد از هر سه کودک، یکی گرسنه سر کلاس مینشیند. برآوردها از وجود دستکم ۶٫۵ میلیون کودک در «فقر شدید» خبر میدهد و از هر پنج کودک، یکی تغذیهٔ کافی ندارد. فقر کودکان در هفت سال گذشته ۴۰ درصد افزایش یافته است. اکنون ۲۵ میلیون نفر در معرض فقرند و ۱۷۱ هزار کودک با وجود زندگی در کنار خانواده، از ابتداییترین نیازهای خود محروماند.
نقض نظاممند حقوق کودکان
در ترکیه میلیونها کودک با فقر، گرسنگی و نابرابری آموزشی دست به گریباناند و هزاران کودک قربانی آزار جنسی، ازدواج زودهنگام، خشونت و بهرهکشی از کارشان میشوند. حمله به مدرسهها رو به افزایش است و کودکان کار در برنامهٔ مسم جان میبازند. دسترسی کودکان به عدالت نیز با موانع جدی همراه است. این واقعیتها از ناکارآمدی سیاستهای حمایت از کودکان پرده برمیدارد و نشان میدهد حق کودکان برای زندگی امن، آزاد و برابر بهطور نظاممند پایمال میشود.