روزنامهنگاران زن خاورمیانه: رسانهها باید در برابر خشونت علیه زنان مسئولانه عمل کنند
روزنامهنگاران و فعالان حقوق زنان در نشستی منطقهای، پیامدهای جنگ و خشونت علیه زنان و مسئولیت رسانهها در بازتاب منصفانه مسائل و روایتهای آنان را بررسی کردند.
مرکز خبر- در آستانه روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان، برابر با ۲۵ نوامبر، خبرگزاری ما نوژنها (NUJINHA) نشستی گفتوگومحور و منطقهای از طریق نرمافزار زوم برگزار کرد که در آن شماری از روزنامهنگاران، فعالان رسانهای، نمایندگان سازمانهای زنان و کنشگران از کشورهای مختلف خاورمیانه و شمال آفریقا حضور داشتند.
این نشست در پاسخ به ضرورت ایجاد فضایی مشترک برای گفتوگو، تقویت همبستگی میان زنان و تبادل تجربههای حرفهای و میدانی میان فعالان حوزه رسانه و حقوق در سطح خاورمیانه و شمال آفریقا برگزار شد.
این گفتوگو چهار محور اصلی داشت. در محور نخست، مالوا محمد، روزنامهنگار و دبیر تحریریه خبرگزاری، به بررسی وضعیت خشونت علیه زنان و پیامدهای جنگها و درگیریهای مستمر بر زندگی آنان پرداخت. سپس زهور المشرقی، روزنامهنگار تونسی و دبیر تحریریه خبرگزاری، در محور دوم مهمترین تجربههای زنان در مبارزه و مقاومت در برابر چالشهای کنونی را تشریح کرد.
در محور سوم، حنان حارت، روزنامهنگار مراکشی و دبیر تحریریه خبرگزاری، مسئولیت رسانهها در بازتاب دقیق و منصفانه مسائل و روایتهای زنان را بررسی کرد. در پایان نیز اسماء فتحی، روزنامهنگار مصری، بر زبان رسانهای و ضرورت تحلیل کلیشههای جنسیتی و نگاه مردسالارانه در پوشش خبری تأکید کرد؛ رویکردی که میتواند به شکلگیری گفتمانی رسانهای عادلانهتر و آگاهانهتر نسبت به مسائل زنان کمک کند.
ساختار خشونت و الزامات صلح عادلانه
مالوا محمد، روزنامهنگار و دبیر تحریریه خبرگزاری، درباره وضعیت خشونت علیه زنان و تأثیر جنگها بر زندگی آنان گفت: برای درک خشونت علیه زنان در دوران جنگ، نباید آن را صرفاً پیامدی جانبی از هرجومرج دانست، بلکه باید آن را ابزاری مرتبط با ساختار منازعه و مناسبات قدرت در نظر گرفت.
به گفته او، جنگها تبعیضهای حقوقی و اقتصادی موجود علیه زنان را که در دوران صلح نیز وجود دارند، عمیقتر میکنند و بدن زنان را به عرصهای برای تحقیر و ازهمگسیختن جوامع تبدیل میسازند. این وضعیت با فرهنگ انگزنی تشدید میشود؛ فرهنگی که زنان بازمانده از خشونت را نیز مجازات میکند. همچنین اقتصاد جنگ، وابستگی مالی و آسیبپذیری زنان را به بستری برای بهرهکشی از آنان تبدیل میکند؛ ازاینرو توانمندسازی اقتصادی یکی از ضرورتهای حفاظت از زنان است.
او افزود که با پایان درگیریها نیز اغلب حاشیهرانی گذشته بازتولید میشود و زنان، با وجود نقش محوریشان در دوران بحران، از روندها کنار گذاشته میشوند و مسائلشان به تعویق میافتد. بنابراین، بازسازی و عدالت انتقالی باید بر پایه قراردادی اجتماعی جدید شکل بگیرد که به بازتوزیع قدرت منجر شود.
مالوا محمد تأکید کرد این تحول تنها با ارائه خدمات محقق نمیشود، بلکه به رسانهای مسئول نیاز دارد که نقض حقوق زنان را در بستر سیاسی آن بررسی کند و زنان را صرفاً در جایگاه قربانی نشان ندهد. مهمتر از همه، باید مشارکت واقعی زنان در تصمیمگیریها و مذاکرات صلح تضمین شود؛ زیرا «صلحی که تبعیض را بازتولید کند، صلحی عادلانه نیست.»
از کلیشهسازی تا رهبری
زهور المشرقی، روزنامهنگار تونسی و دبیر تحریریه خبرگزاری، نیز تأکید کرد جنگها و درگیریهای منطقه نشان دادهاند که زنان در مواجهه با بحرانها «قهرمانان واقعی» هستند. به گفته او، زنان با وجود شرایط شکننده، مسئولیتهای سنگینی بر عهده میگیرند. او در عین حال از نادیدهگرفتن حضور زنان در رسانهها در مقایسه با مردان انتقاد کرد و گفت تصویر زنان اغلب به «قربانیان ضعیفی» محدود میشود که به دنبال سرپناه و حمایت هستند.
او درباره پیشینه مبارزات زنان در منطقه توضیح داد که این مبارزات به دلیل ذهنیت طردکننده اجتماعی و تبعیض با دشواریهای فراوانی روبهرو بوده است. وی تجربه تونس را نمونهای از مبارزهای مستمر دانست که از دهه ۱۹۴۰ با مطالباتی مانند آزادیهای فردی و تأسیس انجمنها آغاز شد و سپس به مشارکت زنان در فعالیتهای سیاسی و مدنی، پیش و پس از استقلال، گسترش یافت.
به گفته او، این روند به دستاوردهای تاریخی مهمی انجامید؛ از جمله تصویب قانون احوال شخصیه در سال ۱۹۵۶ که چندهمسری را ممنوع کرد و طلاق قضایی و حق حضانت را به رسمیت شناخت. همچنین در دهه ۱۹۷۰ قوانین مربوط به سقط جنین ایمن تصویب شد؛ قوانینی که جنبش زنان، با وجود اختلافنظرها و بحثهای پیرامون آنها، از آنها بهعنوان حقی مرتبط با سلامت و اختیار زنان بر بدن خود دفاع کرد. این روند در نهایت به تصویب قانون پایه شماره ۵۸ در سال ۲۰۱۷ درباره مقابله با خشونت علیه زنان رسید؛ قانونی که تعریف خشونت را به ابعاد اقتصادی، سیاسی و روانی گسترش داد و مصونیت عاملان خشونت از مجازات را لغو کرد.
زهور همچنین به تجربه زنان کورد در مبارزه و مقاومت اشاره کرد و آن را نمونهای برجسته از پایداری و فداکاری در طول تاریخ دانست. به گفته او، نقش زنان کورد تنها به حمایت محدود نبوده، بلکه آنان در خط مقدم دفاع از سرزمین، هویت و حقوق خود حضور داشتهاند.
او با اشاره به نقش زنان مبارز در مقابله با داعش و حفاظت از مناطق خود گفت زنان کورد توانایی پیوند دادن مبارزه برای رهایی با مبارزه زنان را نشان دادهاند. این تجربهها به تثبیت جایگاه زنان بهعنوان شرکای اصلی در تصمیمگیری و ساخت جامعه کمک کرده و آنان را به نمادی جهانی از شجاعت و اراده استوار در برابر سرکوب و حاشیهرانی تبدیل کرده است.
زهور المشرقی همچنین از شجاعت زنان سودان تمجید کرد و گفت رنج آنان با تجربه زنان در غزه و یمن شباهت دارد. او نقش این زنان را در افشای جنایتهای خشونت جنسی و سازماندهی ابتکارهای حقوقی برجسته کرد.
در همین زمینه، نغم کراجه، فعال رسانهای فلسطینی، در سخنانی به موضوعی مهم اما کمتر مطرحشده پرداخت: سوءاستفاده جنسی از زنان در برابر ارائه کمکهای بشردوستانه در فلسطین. او با اشاره به موارد مستندی از این دست گفت زنی از سوی یکی از کارکنان امدادرسان در ازای درخواست دریافت خدمات درمانی مورد تجاوز قرار گرفته و از یک زن بیوه نیز که برای دریافت حمایت مالی مراجعه کرده بود، سوءاستفاده شده است. او تأکید کرد افشای علنی این موارد و مقابله با آنها بهاندازه مطالبه مشارکت زنان در مراکز تصمیمگیری اهمیت دارد.
انتخاب واژهها؛ مسئولیتی حرفهای و اخلاقی
حنان حارت، روزنامهنگار مراکشی و دبیر تحریریه خبرگزاری، پرسشی اساسی را مطرح کرد: رسانهها چگونه میتوانند از جایگاه ناقل صرف اخبار خشونت علیه زنان فراتر بروند و به عاملی مؤثر در مقابله با آن تبدیل شوند؟
او در توضیح این مسئله گفت پوشش رسانهای این حوادث اغلب به جزئیات خود واقعه محدود میشود؛ خبرها در صدر عناوین قرار میگیرند، جزئیاتشان بازتاب گستردهای پیدا میکند و توجه زیادی را به خود جلب میکنند، اما بهمحض فروکشکردن موج اولیه واکنشها، پیگیری آنها نیز کاهش مییابد.
حارت افزود: «از همینرو، ضرورت دارد روزنامهنگاری از پرسش «چه اتفاقی افتاد؟» فراتر برود و پرسشهای عمیقتر و تأثیرگذارتری مطرح کند؛ پرسشهایی درباره علت وقوع جرم، میزان دسترسی زنان به راههای حمایت و حفاظت، خلأهای موجود در سازوکارهای مداخله و همچنین سرنوشت پرونده و اتفاقاتی که پس از آن رخ داده است.»
او تأکید کرد مسئولیت روزنامهنگاری تنها اطلاعرسانی درباره وقوع خشونت نیست، بلکه باید به مخاطبان کمک کند شرایطی را بشناسند که تداوم این پدیده را ممکن میسازد و نهادهای مسئول در زمینه حفاظت و پیشگیری را پاسخگو بداند. به گفته او، میان انتشار خبری کوتاه درباره یک مورد خشونت و تهیه گزارشی عمیق که ابعاد پدیده را آشکار کند و به بررسی علل و پیامدهای آن بپردازد، تفاوت زیادی وجود دارد.
او با اشاره به زبان مورد استفاده در پوشش رسانهای خشونت علیه زنان گفت این موضوع نیازمند توجه ویژه است؛ زیرا گاهی بهجای تمرکز بر عمل خشونتآمیز، خود زن مورد خشونت در جایگاه پاسخگو قرار میگیرد. در برخی خبرها نیز پرسشهایی درباره رفتار، پوشش، روابط و انتخابهای شخصی قربانی مطرح میشود که مسئولیت فرد خشونتگر را به حاشیه میراند.
به گفته حارت، استفاده از عنوانهای گمراهکنندهای مانند «جنایت با انگیزه غیرت» یا «جنایت عشقی» نیز به خشونت جنبهای عاطفی یا توجیهگرانه میدهد؛ درحالیکه باید بر اساس واقعیتهای اثباتشده، آن را آشکارا تعرض یا جنایت نامید.
او نتیجه گرفت که انتخاب واژهها صرفاً تصمیمی گذرا در مرحله ویرایش نیست، بلکه بخش جداییناپذیر مسئولیت حرفهای و اخلاقی روزنامهنگاران است. مسائل مربوط به خشونت علیه زنان برای جلب توجه عمومی به زبانی تحریکآمیز نیاز ندارند، زیرا خود این موضوع بهاندازه کافی اهمیت دارد و تنها به پوششی رسانهای دقیق و مسئولانه نیازمند است.
حارت همچنین گفت نمیتوان امروز درباره خشونت علیه زنان سخن گفت، بیآنکه به تحولات فضای دیجیتال توجه کرد؛ فضایی که در آن اشکال تازهای از خشونت، مانند بدنامسازی، اخاذی، تهدید و آزار اینترنتی، گسترش یافتهاند و پیامدهای آنها زندگی اجتماعی، حرفهای و روانی زنان را تحت تأثیر قرار میدهد.
او افزود رسانهها در این زمینه مسئولیتی دوگانه دارند: از یکسو باید این پدیدههای جدید را برجسته کنند و از سوی دیگر، نباید به ابزاری برای بازنشر آنها یا گسترش دامنهشان تبدیل شوند. این مسئولیت شامل حفاظت از خود روزنامهنگاران زن در برابر کارزارهای تهدید و بدنامسازی مرتبط با فعالیتها و دیدگاههایشان نیز میشود. بنابراین، نقش رسانه نباید فقط به آنچه درباره زنان منتشر میکند محدود بماند، بلکه باید ایجاد محیط کاری امن در مؤسسات رسانهای و حفاظت از زنان در برابر آزار، تبعیض و تهدیدهای دیجیتال را نیز دربر بگیرد.
او گفت: «با توجه به فعالیت حرفهایام در حوزه مسائل زنان در کشورهای مختلف، معتقدم روزنامهنگاری فرامرزی مسئولیت بیشتری به همراه دارد. با وجود مسائل مشترک، شرایط کشورها متفاوت است؛ در یک کشور چالشهای قانونی وجود دارد، در کشور دیگر سنتهای اجتماعی یا ضعف سازوکارهای حمایت و عدالت مانع پیشرفت است و در برخی مناطق نیز شکلهای گوناگونی از مقاومت و سازمانیابی زنان دیده میشود. بنابراین، نباید زنان منطقه را گروهی یکپارچه در نظر گرفت یا تجربه یک کشور را به دیگر کشورها تعمیم داد.»
حنان حارت در پایان تأکید کرد رسانهها اگرچه بهتنهایی قادر به پایان دادن به خشونت نیستند، اما میتوانند نقشی محوری در شکستن سکوت پیرامون آن، جلوگیری از عادیسازی خشونت و ممانعت از پذیرفتهشدن آن بهعنوان امری طبیعی در جامعه ایفا کنند.
نگاه مردسالارانه به خشونت علیه زنان مشروعیت میبخشد
اسماء فتحی، روزنامهنگار مصری و خبرنگار خبرگزاری، نیز تأکید کرد زبان مورد استفاده در پوشش رسانهای مسائل زنان همیشه بیطرفانه نیست. به گفته او، انتخاب واژهها و نحوه تنظیم تیترها نقشی اساسی در جهتدهی به اخبار دارند و گاهی میتوانند به توجیه خشونت و عادیسازی اجتماعی آن کمک کنند.
او توضیح داد که توجیه قتل زنان در ابتدای خبر با عباراتی مانند «بهدلیل اختلافات خانوادگی»، این تصور را تقویت میکند که قتل میتواند پیامدی طبیعی برای هر اختلاف خانوادگی باشد. به گفته او، برخی روزنامهنگاران از این شیوه نگارش دفاع میکنند و آن را بازتاب عینبهعین تحقیقات دادستانی یا اظهارات خانواده میدانند، درحالیکه تأثیر جهتدهنده و غیرمستقیم زبان را نادیده میگیرند.
فتحی افزود که بخش عمده پوششهای رسانهای، بهاستثنای رسانههای زنان و رسانههای تخصصی، اغلب مسئولیت خشونت اعمالشده علیه زنان را متوجه خود آنان میکند و با توجیهات گوناگون از کنار این جنایتها میگذرد، بیآنکه به جزئیات و ابعاد واقعی آنها بپردازد.
او در این زمینه به نحوه بازتاب قتلهای موسوم به «قتلهای ناموسی» در برخی رسانهها اشاره کرد و گفت گاهی این قتلها چنان مطرح میشوند که گویی قابل توجیهاند یا حتی مستحق وقوع هستند. به اعتقاد او، رواج چنین توجیهاتی در رسانهها به گسترش این پدیده و تشویق برخی مردان به ارتکاب آن کمک کرده است.
اسماء فتحی همچنین به سلطه نگاه مردسالارانه بر بخش گستردهای از پوششهای رسانهای پرداخت؛ نگاهی که هم در انتخاب زاویههای خبری و هم در نوع پرسشها و انتخاب مهمانان خود را نشان میدهد. به گفته او، بررسی مسائل زنان از دریچهای پدرسالارانه، کلیشههای جنسیتی را بازتولید میکند و زنان را به دو تصویر «قربانی ناتوان» یا «فرد مقصر» تقلیل میدهد.
او با اشاره به تجربه میدانی خود هنگام تهیه گزارش در مناطق صعید مصر گفت پیش از سفر، تحت تأثیر تصویر کلیشهای رسانهها تصور میکرد زنان این مناطق تنها به کارهای خانه، کشاورزی و تربیت فرزندان مشغولاند. اما افزود: «وقتی با زنان فعال و تأثیرگذار روبهرو شدم، از واقعیت متفاوتی که دیدم شگفتزده شدم. همچنین در جریان آموزش آنان با دیدگاههای غنی و ارزشمندی آشنا شدم که باعث شد تصویر ذهنیام را بازنگری کنم و این واقعیت را در نوشتههایم بازتاب دهم.»
فتحی در پایان این پرسش را مطرح کرد که کلیشههای رسانهای چه تأثیری بر مخاطبانی دارند که هرگز به این مناطق سفر نکردهاند و باورهایشان تنها بر اساس نوشتههای روزنامهنگاران شکل میگیرد. او خواستار بررسی و نقد ذهنیت سنتی حاکم بر تحریریهها و اتخاذ رویکردی رسانهای مبتنی بر ملاحظات جنسیتی شد؛ رویکردی که مسائل زنان را با عدالت و بیطرفی بازتاب دهد.
در جریان این نشست، شرکتکنندگان همچنین در گفتوگوها و اظهارنظرهای خود به موضوع خشونت و پیامدهای جنگ بر زندگی زنان، تجربههای مبارزه و مقاومت آنان در برابر شکلهای مختلف خشونت و نقض حقوق پرداختند و درباره مسئولیت رسانهها، زبان مناسب برای بازتاب این مسائل و شیوههای ارائه دقیق واقعیتها تبادل نظر کردند.