روایت زنان از یک دهه جنگ در یمن؛ کتابی برای ثبت رنجهای فراموششده
گروهی از نویسندگان زن یمنی با انتشار کتاب «روایتهای جنگ از نگاه زنان»، تلاش کردهاند تجربههای زنان از بیش از یک دهه جنگ، آوارگی و آسیبهای روانی را ثبت کنند؛ روایتی از رنجهایی که کمتر دیده و شنیده شدهاند.
رانیا عبدالله
یمن- روز شنبه ۲۳ مه، در شهر تعز در جنوبغرب یمن، کتاب «روایتهای جنگ از نگاه زنان» رونمایی و امضا شد؛ اثری که حاصل یک پروژه فشرده فرهنگی و ادبی با هدف ثبت حافظه جنگ یمن از منظر زنان است. این پروژه تلاش کرده رنجها، آوارگیها، پیامدهای روانی و آسیبهای فراموششدهای را که بیش از ده سال جنگ برجا گذاشته، روایت کند.
این پروژه که توسط مؤسسه «سطور» برای توسعه فرهنگی و در چارچوب طرح «مراکز خلاقیت یمن» اجرا شده، حدود ۳۰ نویسنده زن از شهرهای مختلف یمن را آموزش و توانمند کرده است. نتیجه این تلاش، انتشار کتابی گروهی با بیش از ۲۰ متن روایی است که روایتهای زنده و تجربههای انسانی زنان را در فاصله سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۶ ثبت میکند.
ترکیب و همافزایی صداهای زنان
حنین الأغوانی، مدیر مؤسسه «سطور»، گفت این مؤسسه بر توانمندسازی فرهنگی زنان و تقویت نقش آنان در مدیریت فرهنگی تمرکز دارد و تلاش میکند از طریق هنر و ادبیات، بهویژه روایتنویسی، داستانها، احساسات و تجربههای زنان را برجسته کند.
او توضیح داد که در ابتدا قرار بود پروژه تنها در شهر تعز اجرا شود، اما استقبال گسترده و اشتیاق نویسندگان باعث شد دایره فعالیت گسترش یابد و حدود ۳۰ نویسنده از شهرهای تعز، صنعا، عدن، إب و المکلا در آن مشارکت کنند.
او افزود: «از طریق یک فرم الکترونیکی معیارهای دقیقی برای انتخاب شرکتکنندگان تعیین کردیم. شرط اصلی این بود که فرد نویسنده باشد و پیشتر متنی درباره جنگ در فاصله سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۶ نوشته باشد. متنهای ارسالی از سالهای ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ آغاز میشد و درباره آوارگی، بمباران، گرسنگی و احساسات پیچیده انسانی در جامعه بود.»
او همچنین گفت وارد کردن صداهایی خارج از محدوده جغرافیایی اولیه پروژه یکی از چالشها بود، اما مؤسسه برای تبادل تجربهها میان شهرهای مختلف و حفظ این صداها، بر اجرای آن اصرار داشت. به گفته او، این نخستین دوره آموزشی در زمان جنگ است که به شکل ویژه بر حمایت از نویسندگان و شاعران زن تمرکز داشته است.
ثبت رنجهای فراموششده و حمایت روانی
بشری الأغبری، معمار، نیز بر اهمیت این فعالیتها برای ثبت داستانهای پنهان زنان و خانوادههایی که در اثر جنگ آسیبهای شدید دیدهاند، تأکید کرد.
او گفت: «اهمیت این فعالیتها در آشنا کردن جامعه با روایتهای انسانی است که آسیبهای روانی عمیقی بر خانوادهها وارد کرده و ممکن است سالها ادامه پیدا کند. این پروژه نوعی حمایت روانی برای گروههای آسیبدیده و به حاشیه راندهشدهای است که عزیزانشان را از دست دادهاند.»
ریم العبسی، رواندرمانگر، نیز معتقد است پروژه «روایتها» صرفاً یک فعالیت فرهنگی یا داستانی نیست، بلکه «فضایی امن» برای زنان فراهم میکند تا بتوانند آزادانه و بدون قضاوت درباره مشکلات و رنجهایشان صحبت کنند.
او افزود: «بهبود آسیبهای روانی پیش از هر چیز به فضاهای امن نیاز دارد؛ فضاهایی که افراد بتوانند تجربههای خود را بیان کنند و اتفاقاتی را که در دوران جنگ پشت سر گذاشتهاند، دوباره معنا کنند.»
تجربه نویسندگان؛ از تقویت ابزارهای بیان تا حفظ حافظه جمعی
شرکتکنندگان در این پروژه نیز از تأثیرات شناختی و روانی آن سخن گفتند. تسنیم المرونی، نویسنده، اظهار کرد مشارکتش در «روایتها» نسبت به تجربههای قبلی بسیار پربارتر بوده است.
او توضیح داد که فعالیتهای ادبی نیز در نتیجه جنگ دچار پراکندگی و آوارگی شدهاند و این دوره آموزشی توانسته سطح نوشتاری او را ارتقا دهد و ابزارهای نوشتاری و نگاه فکریاش را تقویت کند.
حنین عقلان، نویسنده و فارغالتحصیل رشته داروسازی، نیز از علاقهاش به نوشتن از دوران کودکی سخن گفت و توضیح داد که در دوران جنگ، این استعداد به راهی برای آرامش روحی و مقابله با واقعیت تلخ زندگی تبدیل شده است.
او درباره متن خود در این کتاب با عنوان «گلولهای در حافظه» گفت: «این متن به پیامدهای روانی جنگ میپردازد و درباره کسانی است که شاید عضوی از بدن خود را از دست ندادهاند، اما چیزهایی عمیقتر را از دست دادهاند؛ هویت، اشتیاق، رؤیاها، خاطرات یا انسانهای عزیز زندگیشان.»
حنین عقلان ابراز امیدواری کرد نوشتههایش راه خود را به سوی انتشار پیدا کند و خواستار گسترش صلح و ایجاد فرصت برای بیان آزادانه از طریق هنر، نقاشی، موسیقی، تئاتر و نوشتن شد؛ زیرا به باور او، بیان هنری یکی از مهمترین ابزارهای بازسازی تعادل روانی و بازیابی هویت از دسترفته است.