روایت ناگفته تاریخسازی زنان کورد؛ چگونه آگاهی و مبارزه جایگزین انفعال شد؟
زنان کورد با ایستادگی در برابر سه فشار همزمان ستم ساختاری، فرهنگ مردسالار و ناامنی اقتصادی از الگوی سنتی «قربانی خاموش» عبور کرده و به یکی از سازندگان اصلی تاریخ و هویت مدنی منطقه تبدیل شدهاند.
دیرین رحیم
سليمانی- همگام با تحولات سیاسی و اجتماعی، نقش زنان کورد نیز اشکال گوناگونی به خود گرفته است؛ از زندگی اجتماعی و خانوادگی گرفته تا آموزش، نویسندگی، رسانه، مبارزه سیاسی و اجتماعی و حضور فعال در جنبشهای کوردستان. این مشارکت تاریخی، زنان را بهعنوان بخشی کلیدی در ساخت و حفظ تاریخ و هویت کوردی نشان میدهد. در طول تاریخ، زنان کورد ستونی اصلی در زیست اجتماعی و جنبشهای آزادیخواهانه بوده و از رهبری عشایری تا مبارزه نظامی و سیاسی، تأثیری مشهود در تغییرات اجتماعی و ملی داشتهاند. نقش آنان هرگز به چهاردیواری خانه محدود نشده، بلکه جایپای برجستهای در عرصه سیاست، ادبیات و علم بر جای گذاشتهاند.
«در مقاطع حساس تاریخی، زنان همیشه تکیهگاه بودهاند»
ریزان نورالدین، پژوهشگر و مدرس، در گفتگو با ما اظهار داشت: «تاریخ مبارزات کوردستان بدون ذکر نام زنان، تاریخی ناقص است. حتی آن دسته از زنانی که به ندرت فرصت بروز و نوشتن یافتند، در مقاطع حساس تاریخی تکیهگاه و پشتیبان مبارزات بوده و خدمات شایانی کردهاند. زنان نامدار کورد توانستهاند تا حد زیادی هویت و شخصیت مستقل زن کورد را بازتعریف کنند. تفاوت اصلی زنان کورد با بسیاری از زنان در خاورمیانه این است که هیچگاه نخواستهاند در حاشیه باقی بمانند.»
او با اشاره به نمونههای تاریخی افزود: «ما چهرههایی مانند قدمخیر و خانزاد میری سوران را داریم؛ خانزاد پس از کشته شدن برادرش به دست دشمن، رهبری میرنشین (امارت) را بر عهده گرفت و هفت سال با اقتدار آن را اداره کرد. یکی دیگر از قهرمانان ما مستوره اردلان است که هم تاریخنگار بود و هم شاعر؛ در دورانی که زنان حتی قلم به دست نمیگرفتند، او به عنوان یک زن دست به نوشتن و تاریخنگاری زد. همچنین جهان خانم پاوه به گویش هورامی شعر میسرود و از درد فراق و رنجها میگفت.»
وی در ادامه با اشاره به نقش زنان در تغییرات اجتماعی گفت: «حپسه خانی نقیب در قرن بیستم همراه و پشتیبان شیخ محمود حفید بود، اما کار بزرگ و ماندگار او تأسیس نخستین مدرسه برای زنان و دختران کورد بود. او خانه به خانه میرفت و دختران را برای تحصیل جمع میکرد و انجمن زنان را پایهگذاری کرد تا بگوید زنان باید صدای مستقل خود را داشته باشند. چند دهه پیش از او نیز عادلیه خانم در حلبجه سالها مدیریت شهر را با درایت سیاسی بالا بر عهده داشت و فرزندی چون احمد مختار جاف را تربیت کرد.»
«از قرنهای گذشته تا امروز؛ نقش مستمر زنان در مبارزات»
ریزان نورالدین با تأکید بر قدرت رهبری زنان گفت: «زنان هرگاه فرصت یافتهاند، علاوه بر پشتیبانی، خود رهبری را نیز بر عهده گرفتهاند. علاوه بر عادلیه خانم و حپسه خانی نقیب، در قرن شانزدهم خانزاد و در دورههای دیگر چهرههایی مانند فاته رەش (فاطمه سیاه) در باکور، عایشه گروکه در کویه و لیلا قاسم را داریم. لیلا قاسم با دانش و باور خود توانست تحلیلی عمیق از جنبش ملی ارائه دهد و نقطهای طلایی در تاریخ مبارزات زنان به یادگار بگذارد.»
او درباره دلایل کمرنگ بودن نام زنان در کتابهای تاریخی توضیح داد: «انسان از مراحل سختی عبور کرده که موانع بزرگی سر راه خودشکوفایی زنان قرار میداد. در کوردستان نیز این مشکلات وجود داشت، اما نخستین زنانی که توانستند مطرح شوند، از امارات و خانوادههای دارای تمکن مالی بودند که امکان نوشتن یا رهبری داشتند. با این حال، علت اصلی دیده نشدن نقش گسترده زنان این است که تاریخنگاران عمدتاً مرد بودهاند و فرهنگ مردسالارانه بر روایتهای تاریخی سایه افکنده است.»
«زنان میخواهند خود سازنده و خالق تاریخ باشند»
این فعال و پژوهشگر در پایان با اشاره به نقش اقتصادی و مبارزات چندلایه زنان افزود: «زنان کورد در جوامع کشاورزی و عشایری بازوی اصلی تولید اقتصادی خانواده بودهاند. در دوران معاصر نیز مبارزه زنان ابعاد تازهای یافته است؛ در باشور کوردستان مارگرت بهعنوان نخستین زن پیشمرگه حضور یافت، در روژهلات کوردستان در دهه شصت شمسی (دهه هشتاد میلادی) زنان فرمانده نظامی و پیشمرگه بودند و در قرن بیست و یکم، مبارزان کمنظیر زنان در روژآوا جهان را شگفتزده کرد.»
وی تصریح کرد: «مبارزه زن کورد تنها محدود به جنسیت نیست؛ زیرا او در چند جبهه همزمان میجنگد: مبارزه با ستم ملی و سرکوب، مبارزه با دیدگاههای مردسالارانه و مبارزه با استثمار اقتصادی. امروزه زنان کورد با قلم، پژوهشهای علمی در مجلات معتبر جهان، هنر، روزنامهنگاری و آگاهیبخشی در تلاشند تا جامعه را از نقش "زن بهعنوان قربانی" عبور دهند. زن امروز کورد میخواهد با حفظ هویت و تشخص خود، خودِ خالق و سازنده تاریخ باشد.»