رسانه و تصویر زن در تونس؛ تلاش برای مقابله با کلیشههای مردسالارانه
در تونس، پژوهشگران و فعالان حوزه زنان خواستار تغییر گفتمان رسانهای، تقویت حضور زنان در فضای دیجیتال و مقابله با بازنماییهای کلیشهای شدند؛ تصاویری که به گفته آنان همچنان مانعی برای مشارکت برابر زنان در جامعه و عرصه عمومی است.
نزیهه بوسعیدی
تونس- شرکتکنندگان در این نشست بر ضرورت توسعه گفتمان رسانهای بهمنظور تقویت حضور زنان در فضای دیجیتال، تنوعبخشی به روایتهای رسانهای و مقابله با کلیشههایی که همچنان از سوی نگرشهای مردسالارانه بازتولید میشوند، تأکید کردند. آنان همچنین خواستار همافزایی نهادها و رسانهها برای تضمین بازنمایی منصفانه زنان در جامعه شدند.
به مناسبت روز ملی زن تونس، مرکز پژوهش، مطالعات، اسناد و اطلاعرسانی درباره زنان (CREDIF) نشستی علمی با عنوان «تصویر زن در رسانه و جامعه؛ شکلگیری بازنماییها و هدایت رفتارها» برگزار کرد. این نشست به بررسی نقش رسانهها در شکلدهی به برداشتهای اجتماعی از زنان در فضای رسانهای و اجتماعی اختصاص داشت و با این رویکرد برگزار شد که رسانهها نقشی اساسی در بازتولید تصاویر رایج از زنان در جامعه دارند؛ ازاینرو تحلیل این بازنماییها و شناخت سازوکار شکلگیری آنها، ضرورتی علمی و نهادی به شمار میرود.
در این نشست، پژوهشگران و متخصصان حوزه رسانه، ارتباطات و علوم انسانی و اجتماعی حضور داشتند و درباره راهکارهای ارتقای گفتمان رسانهای مرتبط با زنان و تقویت بازنمایی منصفانهتر از نقش و دستاوردهای آنان به بحث و تبادل نظر پرداختند. شرکتکنندگان تأکید کردند که رسانهها باید به جای بازتولید کلیشههای جنسیتی، نقش زنان را بهعنوان بازیگران فعال جامعه برجسته کنند.
«حضور زنان روزنامهنگار در فضای دیجیتال وجود دارد»
منی المطیبع، روزنامهنگار و پژوهشگر حوزه رصد و تحلیل رسانه، در سخنرانی خود با عنوان «زن و رسانه؛ تحول حضور، نقشهای حرفهای و تولید اثرگذاری» گفت حضور زنان در رسانههای تونس از سال ۱۹۹۲ تا ۲۰۲۵ رشد چشمگیری داشته است.
او توضیح داد شمار زنان روزنامهنگار در این دوره بهطور مستمر افزایش یافته و در سال ۲۰۲۵ به ۹۷۵ نفر رسیده است؛ در حالی که شمار مردان روزنامهنگار ۸۲۴ نفر بوده است. به گفته او، این روند نشاندهنده تحول مهمی در ساختار حرفه روزنامهنگاری و افزایش نقش زنان در این حوزه است.
المطیبع افزود زنان روزنامهنگار در فضای دیجیتال حضور دارند، اما هنوز از ظرفیتهای این فضا بهطور کامل بهره نمیبرند. به گفته او، متن همچنان رایجترین قالب تولید محتواست و استفاده از ویدئوهای کوتاه، پخش زنده و دیگر ابزارهای چندرسانهای محدود است. همچنین بیشتر مطالب منتشرشده بر موضوعات فرهنگی، اجتماعی و محیطزیستی متمرکز است.
او در پاسخ به این پرسش که زنان روزنامهنگار برای تبدیل شدن از تولیدکننده محتوا به افراد اثرگذار به چه چیزی نیاز دارند، گفت استفاده محدود از ابزارهای فضای دیجیتال، مانع گسترش مخاطبان شده است. به باور او، تنوعبخشی به شیوههای روایت، استفاده از ویدئو و محتوای چندرسانهای، برقراری ارتباط مستمر با مخاطبان و بهرهگیری بهتر از امکانات پلتفرمهای دیجیتال، میتواند نقش زنان روزنامهنگار را از حضور صرف به اثرگذاری واقعی ارتقا دهد.
او در پایان تأکید کرد تحول دیجیتال تنها به تغییر شیوههای انتشار محدود نمیشود، بلکه فرصتی برای بازتعریف نقش حرفهای زنان روزنامهنگار و گسترش دامنه اثرگذاری آنان است.
«میان تصویر ذهنی از زنان و واقعیت شکاف وجود دارد»
دره محفوظ، استاد جامعهشناسی و پژوهشگر مطالعات زنان، در گفتوگویی با این خبرگزاری گفت: «بر اساس پژوهشهایی که انجام دادهام یا در آنها مشارکت داشتهام، میان برداشتهای اجتماعی از زنان در جامعه تونس و واقعیت زندگی آنان شکاف قابلتوجهی وجود دارد.»
او توضیح داد که هرچند تصویب قانون احوال شخصیه، افزایش سطح آموزش، تحولات بینالمللی و حضور تونس در عرصههای جهانی بر وضعیت زنان تأثیر گذاشته، اما نگرشهای اجتماعی همگام با این تغییرات تحول نیافتهاند.
محفوظ افزود هنگام بررسی تصویر زنان در خانواده، جامعه، محیط کار و عرصه عمومی، مشخص میشود که اگرچه نقشهای روزمره زنان تغییر کرده، اما الگوهای متأثر از نظام مردسالار همچنان پابرجاست و به تداوم نابرابری میان زنان و مردان دامن میزند.
او همچنین گفت شرایط اقتصادی دشوار کنونی این گرایش را تقویت کرده است؛ در حالی که در عمل، بسیاری از مردان در مسئولیتهای خانه سهیم شدهاند و شمار زیادی از زنان نیز بار اصلی تأمین معاش خانواده را بر عهده دارند.
محفوظ در پاسخ به پرسشی درباره راههای کاهش فاصله میان تصویر ذهنی از زنان و واقعیت زندگی آنان گفت کلیشههای نادرست، توانایی زنان را محدود میکند. او به این باور رایج اشاره کرد که زنان برای برخی مشاغل، مانند جراحی یا مدیریت، مناسب نیستند؛ در حالی که تجربههای تاریخی و اجتماعی خلاف این ادعا را ثابت کرده است.
به گفته او، این کلیشهها همچنان از سوی نظام مردسالار و بهویژه در فضای مجازی بازتولید میشوند و مقابله با آنها نیازمند مبارزه با ساختارهای تبعیضآمیز است.
«رسانه شریک راهبردی در ارتقای جایگاه زنان است»
اسماء جابری، وزیر خانواده تونس، نیز در افتتاح این نشست تأکید کرد که رسانهها شریک راهبردی در ارتقای جایگاه زنان تونسی و تقویت نقش آنان در جامعه هستند.
او گفت وزارت خانواده از طرحها و ابتکارهایی که در راستای تقویت ارزشهای انسانی، حمایت از حقوق زنان و ایجاد جامعهای متوازن حرکت میکنند، حمایت میکند و رسانهها نقش مهمی در تحقق این اهداف دارند.
جابری افزود این وزارتخانه از طریق نهادهای پژوهشی، برنامههای آگاهیبخشی و طرحهای پیشگیرانه، برای مقابله با خشونت و کاهش رفتارهای پرخطر، بهویژه علیه زنان، کودکان و سالمندان، تلاش میکند.
او هشدار داد تصاویر کلیشهای از زنان که در رسانهها و جامعه بازتولید میشوند، میتوانند مانعی جدی بر سر راه تحقق سیاستهای عمومی در زمینه توانمندسازی اجتماعی و اقتصادی زنان باشند و مشارکت آنان را در عرصههای عمومی، نوآوری و کارآفرینی محدود کنند.
وزیر خانواده تونس در پایان تأکید کرد تقویت نقش رسانهها در حمایت از تصویر زنان و ارتقای جایگاه آنان در خانواده و جامعه، مستلزم همکاری نهادهای دولتی، رسانهها، فعالان فرهنگی، مراکز تولید اندیشه و سازمانهای مدنی است.