نسل جوان در محاصره شبکههای اجتماعی؛ محیط پیرامون چگونه بر فکر و رفتار جوانان اثر میگذارد؟
شبکههای اجتماعی و تغییر سبک ارتباطات، نقش محیط اجتماعی در شکلگیری باورها، سبک زندگی و تصمیمهای جوانان را پررنگتر کرده است.
هیوی صلاح
سلیمانی- در دو دهه اخیر، پیشرفت سریع فناوری، گسترش شبکههای اجتماعی و افزایش ارتباط جوامع با جهان، تغییرات اساسی در محیط اجتماعی جوانان ایجاد کرده است. اگر در گذشته خانواده، مدرسه و محیط نزدیک، مهمترین منابع تأثیرگذار بر اندیشه و رفتار جوانان بودند، امروز فضای مجازی، شبکههای اجتماعی و گروههای اینترنتی نیز به بخش مهمی از فرآیند شکلگیری شخصیت و باورهای آنان تبدیل شدهاند.
کارشناسان جامعهشناسی و روانشناسی معتقدند که محیط اجتماعی نقش تعیینکنندهای در شیوه تفکر، انتخاب سبک زندگی و رشد شخصیت جوانان دارد. فضایی که فرد در آن رشد میکند، میتواند زمینهساز رشد فکری، افزایش آگاهی و اعتمادبهنفس باشد یا برعکس، او را به سوی رفتارهای نادرست، کاهش اعتمادبهنفس و آسیبهای اجتماعی سوق دهد.
پژوهشهای جدید نیز نشان میدهد که محیط اجتماعی تنها به خانواده و دوستان محدود نمیشود. شبکههای اجتماعی، اینفلوئنسرها، گروههای مجازی و حتی فرهنگ عمومی جامعه، همگی بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در شکلگیری افکار و تصمیمهای جوانان نقش دارند. بسیاری از انتخابهایی که جوانان تصور میکنند کاملاً شخصی است، در واقع تحت تأثیر محیط پیرامون آنها شکل گرفته است.
تأثیر دوستان و محیط پیرامون
جامعهشناسان معتقدند دوران جوانی یکی از حساسترین مراحل زندگی است؛ زیرا فرد در این دوره به دنبال یافتن هویت، استقلال فکری و تثبیت شخصیت خود است. به همین دلیل، دوستان و محیط اطراف تأثیر عمیقی بر تصمیمها و رفتارهای او دارند.
اگر جوان در محیطی رشد کند که سرشار از حمایت، گفتوگو، مطالعه، یادگیری و تشویق به خلاقیت باشد، احتمال زیادی وجود دارد که در مسیر رشد فردی و اجتماعی گام بردارد. اما اگر در محیطی بسته، آکنده از خشونت یا مخالف با هرگونه تفاوت و تنوع زندگی کند، ممکن است دچار انزوا، کاهش اعتمادبهنفس یا حتی گرایش به افکار افراطی و رفتارهای پرخطر شود.
کارشناسان همچنین تأکید میکنند که فشار همسالان در این سن بسیار تأثیرگذار است. بسیاری از جوانان برای پذیرفته شدن در جمع دوستان، حاضرند شیوه لباس پوشیدن، نحوه صحبت کردن، رفتار و حتی باورهای خود را تغییر دهند. این تغییر همیشه منفی نیست، اما اگر ارزشهای حاکم بر آن محیط نادرست باشد، پیامدهای زیانباری به همراه خواهد داشت.
نقش شبکههای اجتماعی در شکلگیری اندیشه جوانان
با گسترش شبکههای اجتماعی، دیگر مرزهای جغرافیایی مانعی برای تأثیرگذاری نیستند. امروز یک جوان میتواند تنها در چند ثانیه تحت تأثیر افرادی قرار بگیرد که هزاران کیلومتر از او فاصله دارند.
تولیدکنندگان محتوا، اینفلوئنسرها، یوتیوبرها و فعالان فضای مجازی، امروزه نقش مهمی در شکل دادن به نگاه جوانان درباره موفقیت، زیبایی، هویت، روابط اجتماعی و حتی مسائل سیاسی و فرهنگی دارند.
روانشناسان میگویند بسیاری از جوانان بدون بررسی و تحلیل کافی، سبک زندگی و طرز فکر افراد مشهور در شبکههای اجتماعی را تقلید میکنند. اگر محتوای منتشرشده مفید و سازنده باشد، میتواند آنها را به مطالعه، ورزش، خلاقیت و پیشرفت تشویق کند؛ اما اگر بر پایه اطلاعات نادرست، خشونت، مصرف مواد مخدر یا ارزشهای ناسالم باشد، آثار منفی عمیقی بر نگرش و رفتار آنان خواهد گذاشت.
به همین دلیل، متخصصان بر ضرورت آموزش سواد رسانهای و سواد دیجیتال تأکید دارند تا جوانان بتوانند اطلاعات درست را از نادرست تشخیص دهند.
نقش خانواده و مراکز آموزشی
با وجود نفوذ گسترده شبکههای اجتماعی، کارشناسان همچنان خانواده را مهمترین و نخستین محیط تربیتی جوانان میدانند. خانوادههایی که بر پایه گفتوگو، احترام متقابل، شنیدن نظر فرزندان و تشویق به تفکر مستقل شکل گرفتهاند، بهتر میتوانند فرزندانی آگاه، مسئولیتپذیر و دارای اعتمادبهنفس تربیت کنند.
از سوی دیگر، مدرسه و دانشگاه نیز نباید تنها محل آموزش کتابهای درسی باشند، بلکه باید فضایی برای آموزش گفتوگو، تفکر انتقادی، احترام به تفاوتها و حل مسالمتآمیز اختلافها فراهم کنند.
کارشناسان حوزه آموزش همچنین بر اهمیت فعالیتهای ورزشی، هنری، فرهنگی و داوطلبانه تأکید دارند؛ زیرا این فعالیتها ضمن پر کردن اوقات فراغت جوانان، آنان را از بسیاری از رفتارهای پرخطر دور نگه میدارد.
چالشها و راهکارها
در کنار فرصتهای فراوانی که محیط اجتماعی جدید ایجاد کرده، چالشهای مهمی نیز وجود دارد. افزایش فشار همسالان، گسترش اخبار و اطلاعات نادرست، کاهش ارتباطات خانوادگی و کمرنگ شدن فعالیتهای اجتماعی مثبت، میتواند جوانان را به سمت انتخابهای اشتباه سوق دهد.
کارشناسان برای مقابله با این مشکلات، بر همکاری خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانهها و سازمانهای مردمنهاد تأکید میکنند. ایجاد فضایی برای گفتوگو، آموزش سواد دیجیتال در مدارس، توسعه فعالیتهای فرهنگی، هنری و ورزشی و حمایت بیشتر از مراکز ویژه جوانان، از جمله راهکارهای پیشنهادی آنان است.
همچنین لازم است به جوانان آموزش داده شود که هر مطلبی که در فضای مجازی منتشر میشود، الزاماً حقیقت ندارد. آنها باید با تفکر انتقادی و مراجعه به منابع معتبر، صحت اطلاعات را بررسی کنند. این مهارت میتواند از آنان در برابر اخبار جعلی، تبلیغات گمراهکننده و تلاش برای تأثیرگذاری بر افکارشان محافظت کند.
کارشناسان جامعهشناسی و روانشناسی بر این باورند که محیط اجتماعی یکی از مهمترین عوامل در شکلگیری اندیشه، سبک زندگی و آینده جوانان است. اگر این محیط بر پایه گفتوگو، آگاهی، اعتماد، آموزش و حمایت بنا شود، میتواند نسلی خلاق، مسئولیتپذیر و بااعتمادبهنفس پرورش دهد.
اما اگر محیط اجتماعی سرشار از خشونت، فشار، ابهام و محتوای ناسالم باشد، احتمال آن وجود دارد که آثار منفی بر تفکر، رفتار و آینده جوانان بر جای بگذارد.
بنابراین، آینده فکری و رفتاری نسل جوان تا حد زیادی به این بستگی دارد که جامعه تا چه اندازه بتواند محیطی سالم، امن، حمایتگر و آگاهانه برای آنان فراهم کند. همکاری خانواده، نهادهای آموزشی، رسانهها و خود جوانان، میتواند زمینهای ایجاد کند تا نسل جوان با اعتمادبهنفس، تفکر انتقادی و تصمیمگیری آگاهانه، هم زندگی خود و هم آینده جامعه را به سوی پیشرفت هدایت کند.