کویه؛ موزهای در فضای باز از تاریخ و معماری کوردستان در آستانه نابودی
در حالی که شهر کویه بهعنوان یکی از مهمترین مراکز تاریخی و معماری کوردستان شناخته میشود، کارشناسان نسبت به تخریب گسترده خانههای میراثی این شهر هشدار میدهند و بر ضرورت مرمت و حفاظت فوری از آنها تأکید دارند.
شلیر کویی
کویه- وقتی درباره تمدن، تاریخ آموزش و پیشرفت در کوردستان صحبت میشود، شهر کویه در جایگاه پیشتاز قرار دارد. کویه فقط یک موقعیت جغرافیایی نیست، بلکه موزهای روباز از تاریخ، فرهنگ و خلاقیت در معماری کوردی است. خانهها و آثار تاریخی این شهر، هویت زندهی دورهای طلایی را نشان میدهند که در آن آجر و سنگ شاهدی بر پیشرفت فکری و اجتماعی بودهاند. اما تصویر امروز این خانهها نگرانکننده است؛ بسیاری از آنها تخریب شدهاند و باقی نیز در آستانه نابودی قرار دارند، که این خود زنگ خطری جدی است.
مهندس هاژان نافع در گفتوگو با ما از این شاهکارهای معماری که در قرن گذشته در کویه ساخته شدهاند سخن گفته و همزمان نگرانی خود را به نهادهای مسئول برای نجات این نمادهای تاریخی از خطر نابودی اعلام کرده است.
هاژان نافع، مهندس عمران، درباره خانههایی که بهعنوان آثار معماری قدیمی در کویه شناخته میشوند و اکنون بخش زیادی از آنها تخریب شده یا از بین رفتهاند و باقیمانده آنها نیز در معرض نابودی است، میگوید: «من در بسیاری از این خانهها کار کردهام؛ خانههای تاریخی و میراثی که نماد تمدن و معماری در محدوده کویه هستند. زمانی که دانشجو بودیم در دانشگاه کویه همیشه بر صداقت در کار تأکید میشد و به ما گفته میشد در حوزه معماری با وجدان کار کنیم. من در حدود ۱۰۰ خانه از این نوع کار کردم و متوجه شدم که این بناها با دقت بسیار بالا و ظرافت مهندسی ساخته شدهاند. با وجود اینکه این خانهها مربوط به یک قرن پیش یا بیشتر هستند، وقتی آنها را با ساختمانهای امروز مقایسه میکنیم، میبینیم که از نظر ایده و معماری بسیار متفاوت و ارزشمندند. به همین دلیل وقتی میبینیم این خانهها در حال نابودی هستند، احساس میکنیم بخش مهمی از سرمایه ارزشمند خود را از دست میدهیم.»
«کویه سرشار از خانههای میراثی است»
هاژان نافع همچنین تأکید میکند که کویه از نظر خانههای تاریخی بسیار غنی است و اگر این آثار از بین بروند، آسیب بزرگی به تاریخ و تمدن این شهر وارد خواهد شد. او میگوید از یک طرف پژوهشگران و مهندسان روی این بناها مطالعه میکنند، اما اگر این خانهها نابود شوند دیگر چیزی باقی نمیماند. از سوی دیگر در کشورهای دیگر آثار تاریخی را حفظ کرده و به هتل، موزه یا مراکز فرهنگی ارزشمند تبدیل میکنند، اما در کوردستان این آثار در حال از بین رفتن هستند، در حالیکه حفاظت از آنها بسیار ضروری است.
او ادامه میدهد که باید همه این بناها مرمت شوند؛ مانند خانه «ملای بزرگ» که یکی از شخصیتهای مشهور علمی و ادبی کورد بوده است. بیشتر این خانهها با خشت ساخته شدهاند و خانههای سنگی نسبت به آنها دوام بیشتری دارند. به عنوان نمونه، خانه خانواده «ملای بزرگِ» جلیزاده میتواند به کتابخانه یا موزه تبدیل شود. این بنا از نظر معماری بسیار غنی است؛ دارای طاقها و دیوارهایی با عرض نزدیک به یک متر است که با خشت و سنگ ساخته شدهاند. یکی از ویژگیهای مهم این خانهها حیاطهای بزرگ و وجود فواره در آنهاست که نشاندهنده زیبایی و مهندسی دقیق معماری گذشته است. اگر دیگر خانهها نیز به همین شکل مرمت شوند، میتواند برای کویه بسیار سودمند باشد.
هاژان نافع همچنین نسبت به نابودی یکی از مکانهای تاریخی مهم یعنی مدرسه حاج قادر و خانه نجیبهخان جلیزاده که به عنوان نخستین زن در کوردستان وارد آموزش شده بود، ابراز نگرانی میکند. او میگوید این مکان که نماد پیشرفت است در حال تخریب است، در حالیکه باید مرمت و حفظ شود. به گفته او اگر این مکان بازسازی شود، میتواند دوباره به مدرسه یا مرکز آموزشی تبدیل شود، زیرا این بخشی از تاریخ ماست و میتوان آن را بر اساس همان نقشه اصلی دوباره احیا کرد. او در پایان تأکید میکند که در اقلیم باشور کوردستان باید به این آثار تاریخی توجه جدی شود و از تخریب آنها جلوگیری گردد، زیرا اینها اساس هویت شهر کویه هستند و امیدوار است اداره آثار باستانی کویه برای مرمت آنها اقدام کند.