جهان میان هدررفت غذا و گسترش قحطیها
۳۰ مارس «روز جهانی صفر پسماند» است؛ روزی که برای ترویج تولید و مصرف پایدار و کاهش زبالهها گرامی داشته میشود. با این حال، بیشتر کشورها همچنان با مشکل هدررفت غذا روبهرو هستند، در حالی که جنگها و درگیریها در برخی مناطق، کمبود غذا را تشدید کردهاند.
لاوه کورده
مرکز خبر — روز جهانی صفر پسماند در سال ۲۰۲۲ توسط مجمع عمومی سازمان ملل تصویب شد و از سال ۲۰۲۳ گرامی داشته میشود. هدف این روز، تشویق به کاهش زباله و استفاده دوباره از آن است و بر ضرورت فوری مقابله با بحرانهایی مانند آلودگی پلاستیکی تأکید دارد.
انسانها هر سال بین ۲.۱ تا ۲.۳ میلیارد تن زباله جامد تولید میکنند و اگر اقدام جدی انجام نشود، این رقم تا سال ۲۰۵۰ به ۳.۸ میلیارد تن خواهد رسید.
زبالهها نهتنها برای سلامت انسان خطرناکاند، بلکه سالانه صدها میلیارد دلار به اقتصاد جهانی خسارت وارد میکنند. همچنین باعث تشدید سه بحران بزرگ جهانی میشوند: تغییرات اقلیمی، از بین رفتن طبیعت و تنوع زیستی، و بحران آلودگی و پسماند که گاه با هدررفت غذا نیز در ارتباط است.
موضوع سال ۲۰۲۶؛ هدررفت غذا
برنامههای امسال در ۳۰ مارس بر هدررفت غذا تمرکز دارند؛ مسئلهای مهم و قابل پیشگیری که آسیب زیادی به محیط زیست میزند. در جهان مقدار زیادی غذا هدر میرود و این موضوع امنیت غذایی را تضعیف کرده و حرکت به سوی آیندهای بدون پسماند را کند میکند. فقط در سال ۲۰۲۲ حدود یک میلیارد تن غذا هدر رفت؛ یعنی نزدیک به یکپنجم غذایی که در اختیار مصرفکنندگان بوده است.
از دست رفتن و هدررفت غذا تهدیدی جدی برای اقلیم و محیط زیست است. این پدیده تا ۱۰ درصد از انتشار گازهای گلخانهای جهان را شامل میشود (حدود پنج برابر بخش هوانوردی) و ۱۴ درصد از انتشار گاز متان را نیز در بر میگیرد. کاهش هدررفت غذا یکی از سادهترین و مؤثرترین راههای مقابله با تغییرات اقلیمی است، بهویژه در کنار رویکرد «صفر پسماند» که استفاده بهینه از منابع را تقویت میکند.
نظام غذایی جهان با نابرابری شدیدی مواجه است: در حالی که در برخی مناطق غذا کم است، در جاهای دیگر بیش از حد وجود دارد. با آغاز سال ۲۰۲۶، درگیریها همچنان عامل اصلی گرسنگی هستند؛ بهطوری که حدود ۷۰ درصد افرادی که با ناامنی شدید غذایی روبهرو هستند، در مناطق جنگی زندگی میکنند، این در حالی است که تولید جهانی غلات در سال ۲۰۲۵ به رکورد بالایی رسیده است.
کمبود غذا در مناطق درگیری
کشورهایی مانند سودان، غزه، سودان جنوبی، هائیتی، یمن و مالی از جمله نقاطی هستند که بیشترین خطر قحطی را دارند. در مناطق جنگی، درگیریها باعث تخریب کشاورزی و زیرساختها شده و دسترسی به کمکهای انسانی را محدود میکند.
همچنین افزایش تنشها در خاورمیانه موجب اختلال در عبور و مرور از تنگه هرمز شده که هزینه انرژی و حملونقل را بالا برده است. بحران غذایی در سال ۲۰۲۵ تشدید شد و پیشبینی میشد ۲.۳ میلیون کودک به دلیل کاهش بودجه، از درمان محروم بمانند.
وفور غذا و خودکفایی
در سطح جهانی، بازارها همچنان از نظر گندم و برنج تأمین هستند و تولید غلات در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳.۰۲۹ میلیارد تن رسید. کانادا نیز در شرایط بیثبات جهانی بهعنوان تأمینکنندهای قابل اعتماد برای غلات و دانههای روغنی شناخته شده است.
مطالعهای در سال ۲۰۲۵ نشان داد که کشورهایی مانند مالی، نیجر و کامرون در آفریقا، و نیز برزیل، هند و آرژانتین، ظرفیت بالایی برای خودکفایی غذایی دارند. اما با وجود وفور غذا، افزایش شدید قیمتها بهویژه در آفریقا و غرب آسیا، باعث شده بسیاری از مردم توان خرید آن را نداشته باشند.
در توزیع غذا نیز مشکل جدی وجود دارد: بیش از ۱.۳ میلیارد تن غذا (حدود یکسوم تولید جهانی) هدر میرود، در حالی که عدهای دیگر از گرسنگی رنج میبرند یا جان خود را از دست میدهند. در برخی مناطق حتی از گرسنگی بهعنوان ابزار جنگی استفاده میشود.
تا اوایل سال ۲۰۲۶، هنوز ۴۱ کشور به کمک غذایی خارجی نیاز دارند، بیشتر آنها در آفریقا که نشاندهنده نابرابری شدید در دسترسی به غذا، با وجود وفور جهانی آن است.
تنش میان ایران، آمریکا و اسرائیل
جنگها با تخریب زیرساختهای کشاورزی، آواره کردن مردم، مختل کردن زنجیرههای تأمین و افزایش هزینه سوخت، باعث کمبود شدید غذا میشوند. این درگیریها هم بهطور مستقیم بحران انسانی ایجاد میکنند و هم دسترسی به غذا را در سطح محلی و جهانی کاهش میدهند، بهطوری که افزایش قیمتها میتواند میلیونها نفر را در معرض گرسنگی قرار دهد.
تنش میان ایران، آمریکا و اسرائیل نیز بر امنیت غذایی جهان تأثیر گذاشته است، زیرا اختلال در حملونقل از تنگه هرمز، تأمین سوخت را بیثبات کرده و هزینه حملونقل و قیمت مواد غذایی را افزایش داده است.
مهمترین پیامدها
از مهمترین پیامدهای این وضعیت میتوان به تهدید مسیرهای اصلی تأمین جهانی، افزایش هزینههای کشاورزی و کاهش تولید، طولانیتر و پرهزینهتر شدن مسیرهای حملونقل، افزایش هزینه انتقال مواد غذایی، و احتمال قرار گرفتن ۴۵ میلیون نفر دیگر در معرض گرسنگی شدید در صورت ادامه درگیریها اشاره کرد.
همچنین کشورهای حوزه خلیج فارس که به واردات وابستهاند، ممکن است با مشکلات فوری در تأمین مواد غذایی روبهرو شوند.
در مجموع، این درگیریها بحران جهانی گرسنگی را که همین حالا هم در وضعیت بحرانی است، بدتر میکنند. در حالی که قبلاً تمرکز نگرانیها بر افزایش قیمت نفت و گاز بود، اکنون اثرات غیرمستقیم بر تأمین محصولات کشاورزی روزبهروز بیشتر میشود؛ موضوعی که هزینهها را در سطح جهانی افزایش داده و خطر ناامنی غذایی را در بسیاری از مناطق بالا برده است.