بازتاب تاریخی «دیگریسازی» و چالشهای صلح در ترکیه
بحثهای ملیگرایی و هویت در ترکیه بدون توجه به تجربه تاریخی «دیگریسازی» ناقص است و این روند تاریخی همچنان مانع تحقق صلح و شهروندی برابر میشود.
الیف آکگول
استانبول- همزمان با آنکه بحثها درباره ملیگرایی، هویت و صلح در ترکیه دوباره بحث روزشده است، توجهها به این نکته جلب میشود که این موضوعات نباید صرفاً با تحولات سیاسی کنونی سنجیده شوند، بلکه باید در کنار یک تجربه تاریخی از «دیگریسازی» مورد بررسی قرار گیرند.
به گفته جامعهشناس دکتر نیل موتلوئر، منطق تأسیس دولت-ملت تنها یک فرآیند تولید هویت مشترک نبود؛ بلکه نوعی عقلانیت سیاسی ایجاد کرد که مرزهای مشخصی میان آنچه «مقبول» و آنچه «دیگری» تلقی میشود، کشید. این عقلانیت در طول زمان، بخشهای مختلف جامعه را گاهی نادیده گرفته و گاهی تهدید میدانست و بازتولید میکرد. در نتیجه، در حافظه جمعی رنجهای حلنشده جمع شد، مکانیسمهای عدالت و شناخت متقابل ضعیف ماند و ملیگرایی به شکلی ناخودآگاه در زندگی روزمره جاری شد. نیل موتلوئر در گفتوگو با خبرگزاری ما تأکید کرد که تنشهای فعلی، از جمله سیاست سوریه، گفتمانهای امنیتی و مسائلی که به بحثهای نمادین در جامعه تبدیل شدهاند، نمیتوانند جدا از این زمینه تاریخی تحلیل شوند و نشان داد چگونه کدهای تاریخی در ترکیه بارها احیا و بازتولید شدهاند.
فرآیند ساخت دولت-ملت و «دیگریسازی»
به گفته نیل موتلوئر، بحثهای کنونی بازتابهای مدرن یک رویه تاریخی از حذف و دیگریسازی است. منطق تأسیس دولت-ملت نه تنها هویت تولید کرد، بلکه یک شیوه سیستماتیک برای ایجاد «دیگری» را نیز نهادینه کرد: «دولت-ملت خود را در حال خلق خود و دیگری خلق میکند یا نادیده میگیرد. مثلاً اسلامگرایان را دیگری قرار داد، کوردها و علویها را نادیده گرفت و بعد در نقطهای پذیرفت. در همان زمان، ملیگرایی درونی خود را تکامل داد. ما هرگز در این کشور نتوانستیم همدیگر را بهطور اجتماعی بشنویم، بدون دیدن رنج خودمان، رنج دیگران را ندیدیم. هیچ رویارویی و شنیدنی واقعی صورت نگرفت و در کنار آن، مکانیسم عدالت هم از آن پشتیبانی نکرد. همیشه پایههای ملیگرایی سطحی و معمولی که در زندگی روزمره وجود دارد، بسیار جدی شکل گرفت.»
مسئله سوریه و مخالفت با کوردها
موتلوئر خاطرنشان کرد که این چارچوب تاریخی از طریق سیاست خارجی و گفتمانهای امنیتی کنونی بازتولید میشود. او تأکید کرد که نحوه ارائه مسئله سوریه به افکار عمومی، روایتی ساخته که بازتابهای ملیگرایانه را تقویت میکند. مسئله مهمتر از تحولات میدانی، نحوه روایت آن تحولات است.
«اگر به این دوره اخیر نگاه کنیم، شاید اگر ده سال پیش بود، وضعیت به این شکل پیش نمیرفت. مسئله سوریه و بازگشت آن به دستور کار، بدون آنکه دولت این ملیگرایی را پمپاژ کرده باشد، ممکن نبود. سوریه چگونه ارائه میشود؟ بهعنوان مسئله بقا و با نمایش دادن کردهای آن منطقه و مبارزاتشان به شکل کلاسیک ضد کوردها. در حالی که کوردها در آنجا بهطور جدی با داعش مبارزه کردند. از ۲۰۱۴ تاکنون مبارزهای علیه داعش ادامه دارد، اما ما هرگز این بخش از داستان را مطرح نکردیم.»
از «بافتن مو» تا بازنمایی خشونت
دکتر موتلوئر افزود که بحث نمادین «بافتن مو» نیز نمیتواند از این زمینه تاریخی جدا تحلیل شود. این موضوع در پسزمینهاش، خشونت داعش علیه زنان ایزدی قرار داشت، اما این زمینه پنهان شد.
«در واقع اگر بخواهیم تحلیل کنیم، مسئله بافتن مو به بریدن موهای زنان ایزدی برمیگردد؛ زنان ایزدی که اسیر و کشته شدند، موهایشان بریده شد و این برای آنها بسیار مقدس بود. از آنجا، (ی.پ.گ) به عنوان یک جنبش آزادیبخش شکل گرفت. وقتی هیچکدام از اینها دیده نشد، سیاستهای اخیر سوریه این پیام را منتقل کرد که "آن کوردها حتی آن مرزها را حفظ نکنند و به ارتش بپیوندند و سلاحها را رها کنند". این پیام با ملیگرایی جامعه همسو شد و بازتاب آن شد: "اگر مویی وجود دارد، مال من است". در این مسیر، ظلمها، قتلها و کشتار داعش علیه زنان ایزدی و کورد و زنان مستقل فراموش شد و مسئله به "مو" کاهش یافت.»
صلح، حقوق شهروندی و امنیت
موتلوئر بر این نکته تأکید کرد که مسائل صلح، حقوق شهروندی و امنیت نمیتوانند از هم جدا باشند و باید به عنوان لایههای درهمتنیده یک زمینه سیاسی بررسی شوند. حل مسئله کوردها باید همراه با امنیت اجتماعی و نگرانیهای مربوط به گروههای رادیکال باشد.
«امروز ترکیه نمیداند چند نفر از داعش فعال هستند. مسئله کوردها، صلح، حقوق شهروندی و امنیت همگی با هم بررسی شوند. اینها نیاز بسیاری از مردم ترکیه است. ترکیب همه این مسائل باعث بازگشت بازتابهای قدیمی میشود. جنبش کوردها و نقش عبدالله اوجالان در صلح بسیار مهم است و مشارکت حزب (م.ه.پ) در این روند ضروری است.»
او همچنین تأکید کرد که صلح باید به تجربه جمعی تبدیل شود و برای ایجاد درکی مشترک میان شهروندانی که فاصلهای میان خود و دیگران حس میکنند، گام برداشته شود.