ایران «رکورددار فرسایش خاک»؛ روزانه نزدیک ۵۰۰ هکتار از مراتع و جنگلها نابود میشود
به گفته نایبرئیس انجمن جنگلبانی ایران، از سال ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۹ حدود ۳.۶ میلیون هکتار به اراضی باغی و دیم اضافه شده و بهطور میانگین روزانه نزدیک ۵۰۰ هکتار از مراتع و جنگلها از دست رفته است؛ روندی که ایران را در نقطه هشدار فرسایش خاک قرار داده است.
مرکز خبر- هادی کیادلیری در اظهاراتی که روزهای اخیر منتشر شد هشدار داده است گسترش اراضی کشت دیم و باغی همراه با بهرهبرداری ناپایدار طی دو دهه گذشته «فرصتهای تولیدی و تابآوری طبیعی» ایران را تضعیف کرده و ایران را به «رکورددار فرسایش خاک» تبدیل کرده است؛ آماری که بهطور گسترده در رسانههای داخلی و منطقهای بازتاب یافته است.
کارشناسان محیطزیست و مطالعات زمینشناسی مواردی چون تغییر کاربری اراضی (گسترش کشت بر روی مراتع)، قطع درختان و جنگلزدایی، چرای بیرویه و تشدید خشکسالیهای اقلیمی را از عوامل اصلی شتابِ فرسایش میدانند؛ مطالعات مبتنی بر مدلهای RUSLE و بررسیهای ملی نشان میدهند نرخ فرسایش در بخشهای وسیعی از ایران چند برابر میانگین جهانی است.
نهادهای بینالمللی و پژوهشهای علمی همچنین هشدار دادهاند که فرسایش شتابیافته نه تنها خاکِ حاصلخیز را از میان میبرد بلکه ظرفیت ذخیرهسازی آب در خاک را کاهش میدهد، نفوذپذیری پوشش گیاهی را پایین میآورد و جامعه انسانی را در معرض سیل و خشکسالیهای متناوب قرار میدهد؛ این پیامدها میتواند امنیت غذایی و معیشت روستاییان را بهطور مستقیم تهدید کند.
از منظر اقتصادی، مطالعات و برآوردهای مستقل هزینه سالانه فرسایش و تخریب خاک را در ایران بین میلیاردها دلار ذکر کردهاند؛ برخی برآوردها هزینه بازگردانی و مدیریت خاک را در بازههای بلندمدت به چند ده میلیارد دلار تخمین میزنند، رقمی که برای کشور با محدودیت منابع آبی و درآمدهای نفتی متغیر، بار سنگینی است.
پاسخ رسمی نهادهای متولی منابع طبیعی تا کنون ترکیبی از برنامههای مقابله با بیابانزایی، نوسازی شیوههای کشاورزی و پروژههای احیای مراتع بوده است؛ اما کارشناسان میگویند این اقدامات پراکنده و کمسرعتاند و برای بازسازی گسترهای مانند زاگرس نیازمند تخصیص منابع کلان و برنامهریزی بلندمدت-از جمله تغییر الگوی کشاورزی، حفاظت از پوشش گیاهی و مدیریت چرای دام-هستند. گزارشهای ملی و برنامههای ملی مقابله با بیابانزایی نیز بر ضرورت پیوند سیاستِ کشاورزی و حفاظتِ محیطزیست تأکید دارند.
فعالان محیطزیست و کارشناسان مستقل پیشنهاد میکنند دولتها و نهادهای محلی؛ ثبت و بازپسگیری تغییرات کاربریِ غیرمجاز، ترویج کشاورزی حفاظتی و روشهای تغییر کاربریِ هوشمند، ایجاد صندوقهای جبران خسارت برای جوامع محلی و همکاری منطقهای و بینالمللی برای تأمین مالی پروژه احیای خاک را در اولویت قرار دهند. به گفته تحلیلگران، بدون اتکا به منابع پایدار و اصلاحات ساختاری، فرسایش خاک میتواند طی دهههای آینده چهره کشاورزی و سکونتگاههای روستایی ایران را دگرگون کند.
گزارشِ نایبرئیس انجمن جنگلبانی ایران عمق بحران را به تصویر کشیده و پرسشی بزرگ باقی میگذارد؛ آیا سازوکارهای سیاستگذاری و سرمایهگذاری کشور توان مقابله با تخریبِ پیشرونده خاک را دارند یا اینکه ایران باید آماده مدیریت «کاهش ظرفیتِ طبیعی»اش و هزینههای اجتماعی و اقتصادیِ ناشی از آن باشد.