مرکز خبر - یک پژوهش و مرور نظام‌مند و فراتحلیل تازه نشان می‌دهد قرار گرفتن در معرض برخی آلاینده‌های هوا با افزایش خطر افکار خودکشی، اقدام به خودکشی و مرگ ناشی از خودکشی ارتباط دارد؛ یافته‌ای که توجه تازه‌ای را به تأثیر عوامل محیطی بر سلامت روان جلب کرده است.
این پژوهش که ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶ در Journal of Epidemiology & Community Health منتشر شده، نتایج مطالعات مختلف درباره ارتباط آلودگی‌های محیطی و پیامدهای مرتبط با خودکشی را بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد مواجهه کوتاه‌مدت با ذرات معلقPM۲.۵ و PM۱۰و مواجهه بلندمدت باPM۲.۵ و دی‌اکسید نیتروژن (NO۲) با افزایش خطر برخی پیامدهای مرتبط با خودکشی همراه است.
پژوهشگران احتمال می‌دهند التهاب، تأثیر آلاینده‌ها بر سیستم عصبی و تغییرات مرتبط با استرس و تنظیم خلق‌وخو از جمله سازوکارهایی باشند که بتوانند این ارتباط را توضیح دهند. با این حال، بیشتر مطالعات بررسی‌شده مشاهده‌ای بوده‌اند و تفاوت‌هایی در روش و طراحی آنها وجود داشته است؛ بنابراین یافته‌ها به‌تنهایی رابطه علت و معلولی میان آلودگی هوا و خودکشی را اثبات نمی‌کنند.
این یافته‌ها برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد؛ کشوری که بخش بزرگی از جمعیت آن در شهرهایی زندگی می‌کنند که با آلودگی مزمن هوا مواجه‌اند. بر اساس گزارش سالانه IQAir، میانگین غلظت PM۲.۵ در ایران در سال ۲۰۲۵ به ۲۸٫۱ میکروگرم در مترمکعب رسید؛ رقمی که ۵٫۶ برابر راهنمای سالانه سازمان جهانی بهداشت بود. ایران در رتبه‌بندی جهانی آلودگی PM۲.۵ نیز در جایگاه ۲۲ از میان ۱۴۳ کشور قرار گرفت.

این میانگین کشوری است و شدت آلودگی در شهرها و روزهای مختلف را نشان نمی‌دهد، اما تصویری از مواجهه گسترده با ذرات معلق ارائه می‌کند؛ آلاینده‌ای که علاوه بر بیماری‌های قلبی و تنفسی، در سال‌های اخیر در پژوهش‌های مختلف با پیامدهای عصبی و روانی نیز مورد بررسی قرار گرفته است.
در سوی دیگر، آمارهای رسمی موجود از افزایش موارد ثبت‌شده خودکشی در ایران حکایت دارند. بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران که توسط «ایران اوپن دیتا» بررسی شده، در سال ۲۰۲۳ بیش از ۶ هزار مورد مرگ ناشی از خودکشی در ایران ثبت شده است؛ در حالی که این رقم حدود یک دهه پیش نزدیک به ۳۵۰۰ مورد بود. نرخ ثبت‌شده خودکشی نیز از حدود ۴٫۷ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۱۱ به بیش از ۷ مورد در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است.
البته آمار ثبت‌شده خودکشی در ایران لزوماً بیانگر تعداد واقعی موارد نیست. انگ اجتماعی مرتبط با خودکشی و تفاوت در نحوه ثبت علت مرگ می‌تواند موجب کمتر برآورد شدن آمار شود؛ بنابراین، ارقام موجود باید به‌عنوان موارد ثبت‌شده تفسیر شوند.
با وجود این، نباید از کنار هم قرار گرفتن این دو واقعیت به یک نتیجه شتاب‌زده رسید. پژوهش جدیدی درباره جمعیت ایران انجام نشده و نمی‌گوید افزایش خودکشی در ایران ناشی از آلودگی هواست زیرا خودکشی پدیده‌ای چندعاملی است و شرایط اقتصادی و اجتماعی، سلامت روان، وضعیت خانوادگی، بیماری‌های جسمی و دسترسی به خدمات درمانی نیز در آن نقش دارند.
آنچه پژوهش جدید اضافه می‌کند، توجه به محیط زندگی به‌عنوان یکی از عوامل بالقوه مؤثر بر خطر خودکشی است. در کشوری مانند ایران که هم آلودگی هوا در سطح بالایی قرار دارد و هم آمار ثبت‌شده خودکشی طی بیش از یک دهه افزایش یافته، بررسی این ارتباط می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
برای مشخص شدن اندازه این اثر در ایران، مطالعات اختصاصی و درازمدتی مورد نیاز است؛ مطالعاتی که بتوانند میزان مواجهه افراد با آلاینده‌های هوا را در کنار وضعیت سلامت روان، شرایط اقتصادی و اجتماعی و سایر عوامل خطر بررسی کنند.
در نهایت، یافته‌های جدید نشان می‌دهد مسئله آلودگی هوا را نمی‌توان صرفاً به بیماری‌های تنفسی و قلبی محدود کرد. اگر ارتباط میان آلودگی و سلامت روان در پژوهش‌های آینده نیز تأیید شود، کاهش آلودگی هوا می‌تواند نه فقط یک ضرورت زیست‌محیطی، بلکه بخشی از سیاست‌های گسترده‌تر برای حفاظت از سلامت جسمی و روانی جامعه باشد.