گفتوگو با کودک؛ مهمترین راهکار برای کاهش اضطراب و تقویت امنیت روانی در خانه
در شرایط ناامن، گفتوگوی آزاد با کودک در خانه، راهی برای کاهش ترس و ایجاد احساس امنیت و آرامش است.
شهلا محمدی
مرکز خبر- از آغاز تنشها و جنگ میان ایران، اسرائیل و آمریکا، قطع اینترنت در ایران، تشدید مشکلات اقتصادی و همزمان افزایش فشارها و سرکوبها، نگرانیهای بیشتری برای زنان، کودکان و خانوادهها در ایران ایجاد شده است.
در این برنامه تلاش میکنیم این وضعیت را بررسی کنیم و ارزیابی دقیقتری از شرایط کودکان در ایران ارائه دهیم. برای گفتوگو درباره این موضوع، خانم پروین آزاد مهمان برنامه ما هستند. ایشان فعال حوزه کودک هستند و در این گفتوگو درباره وضعیت کودکان در شرایط بحرانی و جنگ صحبت خواهیم کرد.
در شرایطی که زنان در ایران با فضای جنگ، ناامنی و سرکوب روبهرو هستند، این وضعیت چه تأثیری میتواند بر احساس امنیت و سلامت روانی آنان داشته باشد؟
کودکان برای رشد سالم و متعادل، به امنیت در خانه، مدرسه و محیط اجتماعی پیرامون خود نیاز دارند؛ زیرا در مراحل اولیه زندگی، هنوز از توان کافی برای دفاع از خود و استقلال فکری برخوردار نیستند.
امنیت کودکان در سایه بحرانهای سیاسی و اجتماعی
متأسفانه ما در ایران با شرایطی روبهرو هستیم که بسیاری معتقدند امنیت کودکان و خانوادههایشان با چالشهای جدی مواجه شده است. این مسئله تنها به فضای خانه محدود نمیشود، بلکه به خیابان، مدرسه و محیط اجتماعی نیز کشیده شده است. نظامی شدن فضای عمومی، حضور گسترده نیروهای امنیتی در سطح جامعه، رخدادهایی مانند مسمومیتهای زنجیرهای دانشآموزان در جریان اعتراضات اخیر و همچنین سرکوبهای گسترده، نگرانیهای زیادی درباره وضعیت کودکان و نوجوانان ایجاد کرده است. در کنار این موارد، کشته شدن شماری از کودکان و نوجوانان در جریان اعتراضات و نیز بحث استفاده از نوجوانان در ساختارهای سازمانی و نظامی، پرسشهای جدی درباره امنیت، حقوق و آینده کودکان در ایران به وجود آورده است. برای نمونه، موضوع ثبتنام نوجوانان در ساختارهایی مانند بسیج نیز از جمله مسائلی بوده که بحثهای فراوانی را برانگیخته است.
متأسفانه این نخستین باری نیست که از کودکان در بستر مسائل سیاسی و نظامی استفاده میشود. در سالهای اخیر نیز نمونههایی را شاهد بودهایم؛ از جمله کودکانی که در جریان رویدادهای مختلف آسیب دیدهاند یا جان خود را از دست دادهاند. اگر به گذشته بازگردیم، در دوران جنگ ایران و عراق نیز استفاده از نوجوانان و کودکان در فضای جنگ و بسیج عمومی همواره یکی از موضوعات بحثبرانگیز بوده است.
پیامدهای چنین فضایی تنها به همان زمان محدود نمیشود. کودکانی که در شرایط سرکوب، خشونت، ناامنی و فضای شدید امنیتی رشد میکنند، اغلب با اضطراب، ترس مداوم، احساس ناامنی، انزوا و گوشهگیری روبهرو میشوند. این تجربهها میتواند آثار عمیقی بر سلامت روان و زندگی آینده آنها بر جای بگذارد. بسیاری از متخصصان نیز هشدار میدهند کودکانی که در معرض خشونت مداوم قرار میگیرند، ممکن است در بزرگسالی آثار آن تجربهها را با خود حمل کنند و در برخی موارد چرخه خشونت در جامعه بازتولید شود.
فقر، آموزش و کودکان؛ پیامدهای بحران اقتصادی
از نظر اقتصادی نیز با شرایطی روبهرو هستیم که گرانی، تورم و بیثباتی اقتصادی، بهویژه در دوره اخیر و پس از جنگ، فشار زیادی بر خانوادهها وارد کرده است. این شرایط بهصورت مستقیم بر زندگی کودکان نیز تأثیر میگذارد. در کنار مشکلات معیشتی، محدودیت یا اختلال در دسترسی به اینترنت هم یکی از مسائل مهم به شمار میرود؛ زیرا اینترنت امروز دیگر یک کالای لوکس نیست، بلکه به یکی از نیازهای اساسی زندگی تبدیل شده است.
واقعیت این است که مشکلات اقتصادی که اکنون با آن درگیر هستیم، تأثیر مستقیمی بر زندگی کودکان میگذارد. افزایش فشارهای اقتصادی میتواند زمینه ترک تحصیل کودکان را فراهم کند و بسیاری از آنها را به سمت کار اجباری سوق دهد. همچنین ازدواج زودهنگام افزایش پیدا میکند، کیفیت آموزش افت میکند و شرایط نامناسبتری برای رشد و تربیت کودکان شکل میگیرد.
مجموعه این عوامل باعث میشود شکاف طبقاتی در جامعه روزبهروز عمیقتر شود و تبعیض و نابرابری بیشتر گسترش پیدا کند. برای مثال، بسیاری از خانوادهها بخشی از درآمد و معیشت خود را از طریق اینترنت تأمین میکردند، اما با محدودیتها و قطع اینترنت، برخی از آنها با بیکاری و مشکلات اقتصادی بیشتری روبهرو شدند. این وضعیت نیز بهطور مستقیم بر زندگی و آینده کودکان این خانوادهها تأثیر میگذارد.
در مورد کودکان دارای معلولیت، شرایط حتی دشوارتر میشود. این کودکان معمولاً جزو نخستین گروههایی هستند که در شرایط بحرانی مانند جنگ یا بحرانهای اقتصادی، خدمات حمایتی را از دست میدهند. کمبود تجهیزات توانبخشی، کمبود دارو، محدود شدن دسترسی به درمانهای تخصصی و کاهش فرصتهای آموزش فراگیر، از جمله مشکلاتی است که میتواند زندگی این کودکان را با چالشهای جدیتری روبهرو کند.
متأسفانه در شرایط بحرانی، فشارهای چندلایهای بر کودکان وارد میشود و آنها از آسیبپذیرترین گروههای جامعه هستند. در چنین شرایطی، کودکان بیش از هر زمان دیگری به امنیت روانی، حمایت اجتماعی و محیطی آرام نیاز دارند.
در همین رابطه، بسیاری از سازمانهای حقوق بشری و نهادهای مدافع حقوق کودک بارها اقدامات حکومت در استفاده سیاسی و نظامی از کودکان را محکوم کردهاند. استفاده ابزاری از کودکان در مسائل سیاسی و نظامی، نمونهای آشکار از نقض حقوق کودک و در مواردی میتواند مصداقی از یک تخلف سازمانیافته علیه حقوق اساسی کودکان باشد.
چگونه از سلامت روان و امنیت کودکان محافظت کنیم؟
برای حفظ امنیت روانی، روحی و فکری کودکان در چنین شرایط بحرانی، مسئولیت ما تنها به محافظت فیزیکی از آنها محدود نمیشود. زمانی که کودکان شاهد سرکوب، خشونت، یورش نیروهای امنیتی به خانهها، بازداشت والدین و محرومیت آنها از ابتداییترین حقوق هستند، این تجربهها میتواند آثار عمیقی بر ذهن و روانشان بر جای بگذارد.
در چنین شرایطی، وظیفه ما این است که صدای کودکان باشیم و حس امنیت را در محیط خانواده و فضای کودکانه به آنها منتقل کنیم. کودکان بیش از هر چیز نیاز دارند که دیده و شنیده شوند. آنها باید احساس کنند که ترسها، نگرانیها و احساساتشان مهم است و جایی امن برای بیان آن دارند.
ما باید در خانه فضایی ایجاد کنیم که کودکان بتوانند بدون ترس از قضاوت، درباره نگرانیها و احساسات درونی خود صحبت کنند. اگرچه بیرون از خانه ممکن است فضای خشونت، ترس و تنش وجود داشته باشد، اما خانواده میتواند به مکانی برای آرامش و امنیت تبدیل شود.
کودکان نیاز دارند بدانند که در میان تمام ناامنیها و آشفتگیهای بیرون، هنوز جایی وجود دارد که در آن احساس امنیت، محبت و آرامش کنند و بتوانند آزادانه با ما حرف بزنند.
همچنین باید فضایی ایجاد کنیم که کودکان بتوانند در خانه احساسات، نگرانیها و هیجانات خود را آزادانه بیان کنند. لازم است این احساس را به کودکان منتقل کنیم که همیشه در کنارشان هستیم؛ نه فقط با حرف، بلکه با توجه، محبت و حضورمان به آنها نشان دهیم که در هر شرایطی میتوانند روی ما حساب کنند و تنها نخواهند ماند.
ما نباید اجازه دهیم خشونت، ترس و اضطرابی که کودکان در بیرون از خانه تجربه میکنند، به فضای خانواده نیز کشیده شود. خانه باید برای کودک مکانی امن باشد؛ جایی که بتواند آرامش پیدا کند و بدون ترس از احساساتش صحبت کند.
همچنین در شرایطی که کودکان پس از بحرانها، جنگ یا تجربههای خشونتآمیز دچار مشکلات روحی و روانی میشوند، نباید از دریافت کمک تخصصی غافل شویم. میتوان از مشاوران، روانشناسان کودک و فعالان حوزه حقوق کودک کمک گرفت تا با راهنماییهای تخصصی، از آسیبهای عمیقتر جلوگیری شود و کودکان بتوانند این شرایط دشوار را با آسیب کمتری پشت سر بگذارند.