وقتی ماهی سخنگو علیه قدرت مردان می‌ایستد؛ نگاهی به رمان «کفچه‌ماهی»

در رمان «کفچه‌ماهی» اثر گونتر گراس، ماهیِ مشاورِ مردان پس از دیدن ویرانی‌های جنگ و سلطه‌گری به تور زنان می‌افتد؛ روایتی کنایه‌آمیز از تقابل زمان سیاسی مردانه با زمان زیست‌شناختی و حیات‌بخش زنانه.

مركز خبر- گونتر گراس، نویسنده‌ی آلمانی، در رمان حماسی خود با عنوان «کفچه‌ماهی»، یک افسانه‌ی کهنِ عامیانه را بازآفرینی می‌کند تا سراسر تاریخ بشر را به پای میز محاکمه و پاسخ‌گویی بکشد. داستان با ماهیگیری در عصر حجر آغاز می‌شود که یک ماهی سخنگو صید می‌کند؛ ماهی به او خرد و قدرت می‌بخشد و برای هزاران سال مشاور مردان در ساختن دولت‌ها، وضع قوانین و برافروختن جنگ‌ها باقی می‌ماند. با این حال، نقطه‌ی عطف دراماتیک و عمیق‌تر رمان زمانی رخ می‌دهد که ماهی سرانجام درمی‌یابد مشورت‌هایش به متحدانِ مرد نتیجه‌ای جز ویرانی نداشته است؛ از همین رو تصمیم می‌گیرد علیه آن‌ها بشورد و داوطلبانه خود را به تور گروهی از زنان در دوران معاصر می‌اندازد، جانبداری خود را از آن‌ها اعلام می‌کند و خود را تسلیم قضاوتشان می‌سازد تا در برابر آنچه بر سر جهان آورده، محاکمه شود.

گراس تنها به این وارونگیِ نمادین بسنده نکرد؛ او کل ساختار رمان را به مثابه ستایشی از «زمان زیست‌شناختیِ زنانه» در برابر «زمان سیاسیِ مردانه» شکل داد و کتاب را به نُه فصل پی‌درپی تقسیم کرد که دقیقاً با نُه ماه بارداری انسان هم‌تراز است. روایت با آغاز بارداریِ همسرِ راوی شروع می‌شود و ماه‌به‌ماه و فصل‌به‌فصل اوج می‌گیرد، تا جایی که کتاب در فصل نهم با تولد نوزاد به پایان می‌رسد. گراس از طریق این توالی دقیق، تقویم مردانه را که بر نبردها و فتوحات استوار است، با تقویم زندگی، رشد و انتظار جایگزین می‌کند.

گراس در بستر این گستره‌ی زمانیِ چند هزار ساله، زندگینامه‌ی یازده آشپزِ زنِ اسطوره‌ای و تاریخی را در هم می‌تند تا تز محوری خود را ارائه دهد: تاریخ واقعی بشریت نه به دست رهبران در میدان‌های نبرد، بلکه به دست زنان در آشپزخانه‌ها و از طریق زهدان‌ها ساخته شده است. از آشپز آغازین «آوا» (Awa) در عصر حجر که انسان‌ها را غذا داد و در آغوش گرفت، تا آشپزهای قرون وسطی، جنگ سی‌ساله و دوران قحطی‌ها، و سرانجام رسیدن به «لنا» (Lena) در دوران مدرن؛ گراس غذا را به عنوان مهم‌ترین کنش تمدنی معرفی می‌کند. چرا که آشپزخانه در این رمان نه مکانی برای به حاشیه راندن، بلکه آزمایشگاه واقعیِ تداوم حیات در میانه‌ی جنون ویرانگرِ مردانه است.

طنز و کنایه‌ی فلسفی در صحنه‌های محاکمه‌ی «کفچه‌ماهی» به اوج خود می‌رسد؛ جایی که ماهی به اتهام همدستی طولانی‌مدت با نظام مردسالار در جایگاه متهم می‌ایستد و با اعلامِ پشت کردن به مردان پس از آنکه تمام فرصت‌هایشان را برای اداره جهان هدر دادند، از خود دفاع می‌کند. با این وجود، گراس توازن انتقادی خود را حفظ می‌کند و در لابه‌لای این محاکمه هشدار می‌دهد که پیروزی زنان نباید به نسخه‌ای وارونه از سلطه‌گریِ ایدئولوژیک و خشک تبدیل شود؛ او تأکید می‌کند که جوهر قدرت زنانه در پاسداشت زندگی و تکثرگرایی نهفته است، نه در بازتولید منطق سرکوب.

«کفچه‌ماهی» صرفاً یک رمان تاریخی یا طنزآمیز نیست، بلکه بازخوانی‌ای جامع از معنای هستی انسان است. هنگامی که خواننده کتاب را در فصل نهم با فریاد تولدی تازه می‌بندد، درمی‌یابد که گونتر گراس موفق شده معادله‌ی سنتی را زیر و رو کند و نشان دهد دستی که غذا می‌دهد و زهدانی که حیات را در خود می‌پروراند، قدرت واقعی‌ای هستند که جهان را از نابودی نجات می‌دهند.