نجیبه خانم جلیزاده؛ از پیشگامی در آموزش دختران تا ثبت و حفظ حافظه‌ی کوردی
نجیبه خانم جلیزاده زندگی خود را وقف دانش، فعالیت‌های زنان و ثبت تاریخ کورد کرد. او از پیشگامانی بود که راه آموزش را به روی دختران گشود و با تلاش‌هایش نشان داد که زنان نه‌تنها در ساختن تاریخ نقش دارند، بلکه در حفظ و ثبت آن نیز سهمی مهم ایفا می‌کنند.
مرکز خبر - نجیبه خانم جلیزاده تنها زنی نبود که برای رسیدن به آموزش راه خود را گشود؛ او همچنین کنشگر اجتماعی، نویسنده و پژوهشگری بود که به‌خوبی می‌دانست حفظ تاریخ هر ملت، با ثبت تجربه‌ها و شنیده‌شدن صدای مردم آن آغاز می‌شود.
نجیبه خانم جلیزاده در ۸ سپتامبر ۱۹۱۷ در شهر کویه به دنیا آمد؛ شهری که به فرهنگ غنی و پیشینه‌ی علمی خود شهرت داشت. او در خانواده‌ای رشد کرد که علم و آموزش در آن جایگاه ویژه‌ای داشت. پدرش، ملا محمد حاجی عبدالله، دانشمند و شاعری اجتماعی بود. فضای خانوادگی او نقش مهمی در شکل‌گیری آگاهی‌اش از اهمیت دانش و تأثیر آن بر زندگی جامعه داشت.
در سال ۱۹۲۴، زمانی که نجیبه تنها هفت سال داشت، پدرش او را به مدرسه‌ای فرستاد که پسران در آن درس می‌خواندند. در آن دوران، تحصیل دختران چندان رایج نبود و حتی بسیاری از پسران نیز از فرصت کافی برای آموزش برخوردار نبودند. تصمیم پدرش، اقدامی متفاوت و چالشی آشکار در برابر سنت‌ها و باورهای رایج آن زمان بود.
نجیبه خانم جلیزاده در درس‌هایش موفق ظاهر شد و توانست تا کلاس پنجم ادامه تحصیل دهد. تجربه‌ی او به الگویی الهام‌بخش در جامعه‌ی پیرامونش تبدیل شد. تحصیل او فقط مسیر زندگی شخصی‌اش را تغییر نداد، بلکه خانواده‌های دیگری را نیز به اهمیت آموزش فرزندانشان آگاه کرد و آن‌ها را تشویق کرد تا کودکان خود را به مدرسه بفرستند.
از آموزش تا مبارزه برای حقوق زنان
نجیبه خانم جلیزاده به تحصیل بسنده نکرد و بعدها فعالیت‌های اجتماعی خود را گسترش داد و برای حقوق زنان به مبارزه پرداخت. او در اوایل دهه‌ی ۱۹۴۰ میلادی از حزب هیوا حمایت کرد و برای آگاه‌کردن زنان کویه در باشور کوردستان و تشویق آنان به مطالبه حقوقشان تلاش کرد. او همچنین در ادامه به جنبش دموکراتیک کوردستان پیوست.
در سال ۱۹۵۳، هم‌زمان با تأسیس اتحادیه‌ی زنان کورد، نجیبه نقش مهمی در سازمان‌دهی زنان بر عهده گرفت. او به‌صورت مخفیانه به ریاست اتحادیه‌ی زنان کورد در کویه انتخاب شد.
در سال‌های بعد، در نشست‌ها و فعالیت‌های عمومی شرکت کرد و درباره‌ی نقش زنان در مبارزه برای آزادی سخن گفت. او همواره بر این نکته تأکید داشت که زنان باید در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی حضور فعال داشته باشند و در تصمیم‌گیری‌های مربوط به جامعه‌ی خود نقش ایفا کنند.
انقلاب، تبعید و بازگشت به کویه
نجیبه خانم جلیزاده در انقلاب سپتامبر ۱۹۶۱ نیز مشارکت داشت. پس از شکست و فروپاشی انقلاب، در سال ۱۹۷۵ ناچار شد به ایران پناه ببرد. او از سال ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۷ در تبعید زندگی کرد و در این مدت با شرایط دشوار و مشکلات بسیاری روبه‌رو شد.
پس از بازگشت به کوردستان، فعالیت‌های اجتماعی خود را در کویه از سر گرفت و همچنان در زندگی عمومی حضور داشت. او در سال‌های پایانی عمرش به هولیر رفت و سرانجام در شب ۱۱ ژوئن ۱۹۹۹، در ۸۲سالگی درگذشت.
زنی که تاریخ را ثبت کرد
زندگی نجیبه جلیزاده پرسش‌های مهمی را درباره‌ی جایگاه زنان در تاریخ مطرح می‌کند: چه کسانی تاریخ زنان را می‌نویسند؟ چگونه می‌توان تجربه‌های آنان را از فراموشی نجات داد؟ چرا زنان نباید تنها به داشتن جایگاهی در صفحات تاریخ بسنده کنند، بلکه باید خود نیز در نوشتن، ثبت و روایت آن نقش داشته باشند؟
نجیبه خانم جلیزاده آثار و دست‌نوشته‌های مهمی از خود به یادگار گذاشت که نشان‌دهنده‌ی علاقه و توجه او به تاریخ، فرهنگ و حافظه‌ی جمعی مردم کورد است. از مهم‌ترین این آثار می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تاریخ کویه: اثری درباره‌ی گذشته و پیشینه‌ی تاریخی شهر کویه.
- تاریخ خانواده‌ی جلیزاده: روایتی از تاریخ خانواده و میراث آن.
- نوشته‌هایی درباره‌ی رویدادهای کوردستان در جریان انقلاب سپتامبر ۱۹۶۱: آثاری که رویدادهای آن دوران را ثبت کرده و دیدگاه او را درباره‌ی آن‌ها بازتاب می‌دهند.
- فولکلور کوردی: مجموعه‌ای از مطالب مربوط به میراث فرهنگی، آداب‌ورسوم و روایت‌های مردمی جامعه‌ی کورد.
در سال ۲۰۲۳ نیز پژوهشی دانشگاهی در دانشگاه سلیمانی به بررسی اهمیت نوشته‌ها و نقش فکری و تاریخی نجیبه خانم جلیزاده پرداخت. او در آثارش رویدادهای تاریخی را از نگاه خود روایت کرده، بر اهمیت خواندن و نوشتن تأکید داشته و زنان را به بیرون‌آمدن از محدوده‌ی خانه و مشارکت فعال در زندگی اجتماعی تشویق کرده است.
زندگی و آثار نجیبه خانم جلیزاده نشان می‌دهد که آموزش، فعالیت اجتماعی و ثبت تاریخ می‌توانند در کنار یکدیگر به ابزاری برای آگاهی‌بخشی و حفظ هویت یک ملت تبدیل شوند. او با تلاش‌های خود نه‌تنها راه را برای حضور پررنگ‌تر زنان در جامعه هموار کرد، بلکه برای حفظ خاطره‌ها، تجربه‌ها و میراث فرهنگی مردم کورد نیز گام برداشت.