مرکز خبر- در تاریخ فرهنگ و هنر كورد نام‌هایی وجود دارند که با گذشت دهه‌ها همچنان مانند نوری بر صفحات تاریخ می‌درخشند. دایکی جمال، با نام اصلی شیرین، بهیجه یا فَرحه ابراهیم یعقوب، یکی از نخستین زنانی است که با صدای خود در عرصه دَنگ‌بِژی و آوازخوانی، اثری ماندگار در تاریخ موسیقی كوردی بر جای گذاشت. او نه‌تنها دارای صدایی قدرتمند بود، بلکه نمادی از آغاز تاریخی حضور زنان كورد در عرصه ضبط و ثبت صدا نیز به شمار می‌رود.

در تاریخ موسیقی كوردی، شمار زنانی که توانسته‌اند صدای خود را روی صفحه ضبط کنند، چندان زیاد نیست. دایکی جمال یکی از زنان پیشگام این عرصه است.

 

کودکی و تأثیر حلبجه

دایکی جمال در سال ۱۹۰۸ در شهر سلیمانیه در باشور كوردستان به دنیا آمد. خانواده او مدتی بعد به حلبجه مهاجرت کردند و او در آنجا بزرگ شد. زندگی در حلبجه تأثیر مهمی بر مسیر هنری او گذاشت. در آن دوره، عادله‌خانم جاف اداره شهر را بر عهده داشت؛ زنی پیشرو که به دانش، شعر و حمایت از هنرمندان و روشنفکران شناخته می‌شد.

دایکی جمال در چنین فضای آزاد و فرهنگی، از سنین پایین فرصت یافت صدای خود را در میان مردم و در گردهمایی‌ها به گوش دیگران برساند. رویکرد پیشرو عادله‌خانم نسبت به زنان، به دایکی جمال کمک کرد تا از ترس‌ها و محدودیت‌های اجتماعی عبور کند و استعداد هنری خود را پرورش دهد.

 

انقلاب صفحه‌های گرامافون؛ نخستین زن خواننده به زبان سورانی

دایکی جمال در ۱۸سالگی، در دهه ۱۹۲۰، با مهندسی به نام میناس که در شرکت مشهور ضبط صفحه «بایدافون» کار می‌کرد، ازدواج کرد و به بغداد رفت. او با حمایت همسرش، در سال ۱۹۲۶ به نخستین زن كوردی تبدیل شد که ترانه‌های خود را به زبان سورانی روی صفحه ضبط کرد.

نام هنری‌ای که برای خود برگزید، «دایکی جمال» بود. او بین سال‌های ۱۹۲۶ تا ۱۹۳۰، در دو شرکت مشهور ضبط صفحه، «بایدافون» و «اودئون»، آثار خود را روی نزدیک به ۱۰ صفحه ضبط کرد. این آثار در تاریخ آرشیو موسیقی كوردی اهمیت کم‌نظیری دارند، زیرا صدای یکی از نخستین زنان كورد به این شیوه ثبت شد و به نسل‌های بعد رسید.

از ترانه‌های او که هنوز نیز شناخته شده‌اند، می‌توان به «هی بەلەر و بەلەر»، «خانمی سلیمانی»، «هی بینین بینین» و «ئامینە ئامین» اشاره کرد. برخی از ضبط‌های او در آرشیو رادیو بغداد نیز نگهداری شده‌اند.

دایکی جمال در دوره‌ای زندگی می‌کرد که بر اساس معیارهای اجتماعی آن زمان، حضور یک زن به‌عنوان هنرمند در عرصه عمومی پذیرفته نبود. بر اساس برخی منابع، محدودیت‌ها و هنجارهای اجتماعی آن دوره باعث شد او پس از مدتی از آوازخوانی فاصله بگیرد و زندگی خود را دور از انظار عمومی ادامه دهد.

او در سال‌های پایانی زندگی با سرطان سینه مبارزه کرد. دایکی جمال در سال ۱۹۷۹ در بیمارستان مدینة‌الطب بغداد درگذشت و در گورستان شیخ معروف در بغداد به خاک سپرده شد.

 

خاطره‌ای زنده

اگرچه دایکی جمال در میانه زندگی از فعالیت هنری فاصله گرفت، آثار و صدای او همچنان در آرشیو موسیقی‌شناسان و مراکز حفظ فرهنگ كوردی نگهداری شده است. ترانه‌های او که از دهه ۱۹۲۰ به جا مانده‌اند، امروز نیز به‌عنوان اسناد ارزشمند تاریخ دَنگ‌بِژی و موسیقی زنان كورد مورد بررسی و یادآوری قرار می‌گیرند.

او به‌عنوان صدایی پیشگام که راه را برای زنان هنرمند كورد گشود، جایگاهی ماندگار در حافظه فرهنگی به دست آورده است.   

امروز، نزدیک به یک قرن پس از آن دوران، نام دایکی جمال همچنان در تاریخ موسیقی كوردی زنده است. زنی که صدایش را روی صفحه ثبت کرد، در واقع صدای زنی را در تاریخ موسیقی كوردی ماندگار کرد.