کارآفرینی زنان در یمن؛ تابآوری در بحبوحه بحرانها
کارآفرینی زنان در یمن دیگر تنها یک انتخاب اقتصادی نیست، بلکه با تداوم بحران یمن تبدیل به یک ضرورت وجودی شده است.
رحمه شنظور
یمن - بحرانها ماهیت جامعه را تغییر میدهند. همانگونه که جنگها و بحرانها پیامدهای منفی مانند مرگ، آوارگی، فقر و ازدواج کودکان دارند، در جنبه اقتصادی نیز کنترل جامعه بر جنبشهای زنان در محل کار را کاهش میدهند، زیرا فقر به شبحی تبدیل میشود که جزئیات زندگی را تسخیر میکند.
این ضرورت برای ادامه کار زنان، پاسخ زنانه به از دست دادن منابع درآمد برای هزاران خانواده، توقف حقوقها و نبود فرصتهای شغلی تلقی میشود، آنها به جای نشستن و منتظر کمک یا حمایت خارجی بودن، خود را در مواجهه روزمره با فقر مییابند.
از زنان انتظار میرود راهحلهای خوداتکا پیدا کنند، نه فقط برای بقا، بلکه برای حفاظت از خانوادههایشان در برابر فروپاشی. بین فروپاشی ارزش پول، افزایش هزینههای تولید، کاهش قدرت خرید و محدودیتهای اجتماعی نامرئی، صاحبان کسبوکارهای کوچک یا زنان کارآفرین در یمن در وضعیت بسیار ظریفی بین ادامه و شکست ایستادهاند.
برخی از این زنان توانستهاند دوام بیاورند و ضرورت را به یک پروژه تبدیل کنند، و برخی دیگر پس از تلاش بسیار به دلیل زیانها و خستگی مجبور به کنار ایستادن شدهاند. با این حال، بسیاری هر روز از نقطه صفر شروع میکنند تا دوباره آنچه فرو ریخته را بسازند.
اروى العمری، مدیر بخش زنان کارآفرین در اتاق بازرگانی استان تعز، میگوید که کارآفرینی زنان در یمن تحولات چشمگیری از زمان آغاز جنگ تجربه کرده است، بهطوریکه شرایط سخت بسیاری از زنان را مجبور به «تفکر خارج از چارچوب» کرده، خصوصاً پس از از دست دادن نانآور خانواده، قطع حقوق یا از بین رفتن منابع درآمد.
او توضیح میدهد که تعداد زیادی از زنان سریعاً شروع به تأسیس کسبوکارهای خود کردند؛ نه از سر رفاه، بلکه برای زندگی، بقا و توانمندسازی اقتصادی خود برای تأمین خانواده. «تعداد زنان کارآفرین در تعز تا سال ۲۰۱۵ از ۱۲۰ نفر تجاوز نمیکرد، اما در سالهای بعد رشد قابل توجهی یافت، بهگونهای که اتاق بازرگانی در سال ۲۰۱۹ بخشهایی مختص زنان کارآفرین و خانوادههای تولیدکننده راهاندازی کرد.»
از خانه تا بازار
اکثر این پروژهها از داخل خانهها شروع شدهاند؛ پروژههای کوچک و سادهای که درآمد محدودی فراهم میکنند، اما برای بقا حیاتیاند. این کسبوکارها شامل تهیه غذاهای سبک، ساخت زیورآلات، کیفهای چرمی، صنایع دستی و دیگر فعالیتهای روزمره است که در آغاز بر منابع در دسترس و مهارتهای فردی زنان تکیه داشت.
اروى العمری میگوید بسیاری از این کسبوکارها در چارچوب خانه نماندهاند، بلکه بهتدریج پا به بیرون گذاشته و فروشگاههای کوچک یا کارگاههای کاری راهاندازی کردهاند؛ نشانهای از توانایی زنان در تبدیل پروژههای ضروری به فرصتهای رشد واقعی با وجود محیط اقتصادی نامساعد.
چالشهای مضاعف
راه کارآفرینی زنان در تعز آکنده از مشکلات است. این شهر که هنوز از محاصره و نبود شدید زیرساختها رنج میبرد، چالشهای دوچندانی پیشروی زنان قرار داده است. علاوه بر نوسانات ارزش پول و افزایش هزینههای زندگی، زنان کارآفرین با بحرانهای مستمر خدمات اساسی نیز مواجهاند.
یکی از مشکلات اصلی، قطع برق دولتی است که کسبوکارهای کوچک را مجبور به استفاده از برق تجاری با هزینه بالا میکند، که این مسئله بهویژه برای پروژههای خانگی حاشیه سود را کاهش میدهد. همچنین، کمبود آب و افزایش هزینههای اجاره بهویژه هنگام انتقال از کار خانگی به بازار ، بار سنگینی روی شرکتهای نوپا میگذارد.
از دیگر چالشها پیچیدگیهای قانونی برای گرفتن مجوزهاست، جایی که هزینههای غیررسمی بسیار بیشتر از هزینههای قانونی است، و این زنان را در موقعیت دشواری قرار میدهد: ادامه فعالیت بدون مجوز یا تحمل هزینههای سنگین مالی.
اروى العمری تأکید میکند که این مشکلات قانونی یکی از بزرگترین موانع پیشرفت و پایداری پروژههای زنان است.
۲۰۲۵؛ سال تحول دیجیتال
با وجود همه این چالشها، اروی العمری سال ۲۰۲۵ را نسبتاً کمفشارتر از سالهای گذشته توصیف میکند، چرا که برخی از پروژههای زنان بهویژه بهدلیل جهش سریع به سمت بازاریابی الکترونیکی، رشد قابل توجهی را تجربه کردند. «بسیاری از زنان صفحات اختصاصی در شبکههای اجتماعی ایجاد کردند، مهارتهای بازاریابی دیجیتال را آموختند و به امنیت دیجیتال توجه کردند، که بهطور تدریجی آگاهی دیجیتال و حقوقی را افزایش داد.»
او میگوید این تحول فقط تکنیکی نبود بلکه تغییری در آگاهی زنان نسبت به نقش فناوری بهعنوان ابزار حفاظت و گسترش بود، خصوصاً در محیطی که ثبات ندارد.
علاوه بر چالشهای اقتصادی، اروی العمری جنبه روانی را نیز نادیده نمیگیرد و تأکید میکند که زنان در تعز، چه به عنوان زن کارآفرین و چه به عنوان بخشی از یک جامعه آسیبدیده، از فشارهای روانی عظیمی رنج میبرند. او خاطرنشان کرد که مرگ افتهان المشهری باعث ایجاد شکاف روانی عمیقی در میان زنان، چه در داخل و چه در خارج از تعز، شده و احساس شکنندگی و ناامنی را تشدید کرده است.
پنجرهای از امید
با این حال، این تصویر خالی از کورسوی امید نیست. به گفته او، سال ۲۰۲۶ فرصتهای جدیدی را به همراه دارد، بهویژه با راهاندازی شورای اقتصادی محلی که امید میرود پلتفرم واقعی برای نمایندگی پروژههای زنان و کارآفرینان در چارچوب برنامه توسعه اقتصادی استان برای سالهای ۲۰۲۴–۲۰۲۶ باشد.
او اشاره میکند که بخش زنان کارآفرین در اتاق بازرگانی اولویتهایی برای امسال تعیین کرده است؛ از جمله ساخت مشارکتهای مؤثر، اجرای برنامههای تخصصی آموزشی و افتتاح «کلینیک کسبوکار» در دو ماه آینده برای ارائه حمایت روانی، اداری و حقوقی به زنان کارآفرین تا پایدارسازی پروژههایشان و کمک به مقابله با چالشهای پیچیده.
با وجود همه چالشها و مشکلات روزانه، زنان در یمن همچنان در خط مقدم بین انعطافپذیری و شکست گام برمیدارند و سعی میکنند پروژههای ضروری را به فرصتهای رشد و پایداری تبدیل کنند. اما تحول واقعی تنها زمانی حاصل خواهد شد که تلاشهای زنان، جامعه و دولت برای فراهم کردن یک محیط اقتصادی و اجتماعی امن با هم ترکیب شوند تا پروژههای زنان را قادر سازد از بقا صرف به مسیر رشد پایدار حرکت کنند و بتوانند مشکلات روزمره را به فرصتهای واقعی برای توانمندسازی و رفاه تبدیل کنند.
در این چارچوب، کارآفرینی زنان در یمن بیش از یک فعالیت اقتصادی است؛ این داستانی از تابآوری، اراده و خلاقیت روزانه با صدای خود زنان است، و نشاندهنده امیدی نو، علیرغم همه شرایط دشوار.