حذف واسطهها با تکیه بر کار جمعی؛ چگونه زنان یک شهر با راهاندازی تعاونی به استقلال اقتصادی رسیدند؟
در منطقهای که فشار معیشتی سالانه صدها هزار نفر را وادار به مهاجرت فصلی میکند، هفت زن با تکیه بر تولیدات خانگی و حذف واسطهها، هم محصولات سالم و ارزان به دست مردم میرسانند و هم برای زنان خانهدار درآمد پایدار میسازند.
آرژین دیلَک اونجَل
رحا- یک انسانشناس که در حال تحقیق روی یکی از قبایل آفریقا بود، برای سنجش حس رقابت در میان کودکان، بازیای ترتیب داد. او سبدی پر از میوه را زیر درختی در فاصلهای دورتر گذاشت و به کودکان گفت هرکس در مسابقه زودتر به سبد برسد، میتواند تمام میوهها را به تنهایی بخورد. کودکان به جای اینکه از یکدیگر سبقت بگیرند، دستهای هم را گرفتند، همگی با هم دویدند، همزمان به زیر درخت رسیدند و میوهها را با هم خوردند.
«فلسفه اوبونتو» (Ubuntu) که ریشهای آفریقایی دارد، داستانی مشهور در سطح جهانی است که فرهنگ «اشتراکگذاری» را در برابر «رقابت» روایت میکند. ۷ زن اهل رحا با الهام از همین داستان، مجموعهای به نام (Hevra) «هَورا»را بنیان گذاشتند که در زبان کوردی به معنای «همه با هم» است.
این زنان با تبدیل کردن یک عمارت تاریخی در شهرستان «ایوبیه» (Eyyübiye) واقع در اورفا به یک تعاونی، نام آن را «تعاونی تولیدی و بهرهبرداری ابتکار زنان همهبا هم» گذاشتند.
زنان زیر چتر تعاونی همهبا هم هدف دارند هم خوراکیهای محلی و طبیعی را با قیمتی مناسب به سفرهها برسانند و هم فرصتهای شغلی جدیدی برای زنان ایجاد کنند. در این مکان محصولات محلی، بهویژه رب، خشکبار، ترشی، رب انار و شیره تهیه و به فروش میرسد.
آنها در انجام این کار، «حرکت جمعی» را اصل قرار دادهاند. به همین دلیل است که این زنان میگویند: «ما به عنوان همهبا هم، یک تعاونی هستیم.»
افتتاحیه این تعاونی در (۲۳ آبان) برگزار شد. در میان زنانی که زیر سقف این تعاونی تلاش میکنند، متخصص تغذیه، جامعهشناس، روانشناس، مددکار اجتماعی و زنان خانهدار حضور دارند. زنان در تعاونی همهبا هم میخواهند شبکههای همبستگی خود را مستحکمتر کنند و برای زنانی که امکان کار در بیرون از منزل را ندارند، مایهی امید باشند.
اگرچه زنان در تعاونی همهبا هم به تنهایی نمیتوانند به طور کامل مانع مهاجرت کارگران کشاورزی شوند، اما میخواهند این مرکز به یک الگو تبدیل شود.
سالانه ۳۵۰ تا ۴۰۰ هزار خانواده مهاجرت میکنند
دشت «حران» ۲۰۱ هزار هکتار و دشت «سوروچ» حدود ۹۵ هزار و ۹۷ هکتار وسعت دارد. با وجود اینکه این دو دشت در مجموع حوضهای عظیم به وسعت ۳ میلیون هکتار برای تولیدات کشاورزی و آبیاری هستند، اما در این شهر سالانه حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ هزار نفر به همراه خانوادههای خود ناچارند به عنوان کارگر فصلی کشاورزی به استانهای مختلف ترکیه مهاجرت کنند.
«عایشه اریش اورنک»، یکی از بنیانگذاران تعاونی، میگوید این مجموعه میتواند الگویی باشد تا زنان بتوانند در سرزمین خود بمانند و کار کنند.
«از نیروی کار زنان استثمار میشود و کودکان از تحصیل بازمیمانند»
عایشه اریش میگوید: «اورفا یکی از شهرهایی است که بیشترین مهاجرت را برای کارگری فصلی کشاورزی دارد. شرایط زندگی زنان کارگر کشاورزی در شأن کرامت انسانی نیست. این مهاجرتها به ما نشان میدهد که چگونه نیروی کار زنان استثمار و نادیده گرفته میشود و چگونه دختران از تحصیل دور نگه داشته شده و تحت عنوان ازدواج در سنین کودکی مورد سوءاستفاده قرار میگیرند.»
عایشه اریش که حدود ۱۲ سال در حوزه کمکهای بشردوستانه فعالیت داشته و مشاور روانشناس است، چنین ادامه میدهد: «چون در حوزه حقوق زنان و کودکان کار کردهام، میدانم مهاجرت فصلی آنها را به چه سمتی میکشاند. اما به عنوان فردی از همین منطقه، صرفِ آگاهیبخشی متأسفانه کافی نیست و آدم احساس مصنوعی بودن میکند.»
«حتی اگر بروید و برای مردم از پیامدهای کارگری فصلی، بازماندن کودکان از تحصیل و شرایط کاری مغایر با کرامت انسانی صحبت کنید، باز هم نمیتوانید اقدام عملی برای بهبود یا پیشگیری انجام دهید؛ چون مردم با مشکل تأمین معاش روبهرو هستند. ما هم به عنوان زنان فکر کردیم چرا کسبوکار خودمان را راه نیندازیم؟ چرا با هم کاری انجام ندهیم؟ نام "همهبا هم" هم از همینجا آمد. گفتیم با هم، همه در کنار هم حرکت کنیم.»
«در حالی که پلهها برای برخی دو تا یکی طی میشود، عدهای حتی به لبهی پله هم نمیرسند»
عایشه اریش هدف خود از هممسیر شدن با زنان را اینگونه توضیح میدهد: «من میتوانستم به تنهایی اینجا یک کافه باز کنم یا کسبوکار دیگری راه بیندازم، اما این اقدامی بود که فقط کیفیت زندگی شخصی خودم را بالا میبرد. تأسیس تعاونی با زنان به این معنا بود که بتوانم در این مسیر، زنان بسیاری را همسفر و همپای خودم کنم. داستان اوبونتو را میدانید؛ میوهای زیر درخت گذاشته میشود و به بچهها میگویند هرکس به آن درخت برسد، میوه مال اوست. بچهها دست هم را میگیرند، به سمت درخت میدوند و میوه را با هم برمیدارند. ما به عنوان همهبا هم، اوبونتو(Ubuntu) هستیم. ما تلاشی برای بالا رفتن به تنهایی از پلهها نخواهیم کرد؛ چون در حالی که برای برخی از ما پلهها دو تا سه تا و به سرعت طی میشود، برخی دیگر حتی به لبه اولین پله هم نمیرسند. برای اینکه شرایط را برابر کنیم، گفتیم همهبا هم / همه با هم.»
عایشه اریش با بیان اینکه یکی از دلایل ناتوانی زنان این شهر در رهایی از چرخهی خشونت، نداشتن استقلال اقتصادی است، تأکید میکند: «بهترین راه برای شکستن این چرخه، همبستگی زنان و راه دوم، کسب درآمد اقتصادی است.»
«هم فعالیتهای آشپزی و خوراکشناسی خواهیم داشت و هم مطالعات حافظه تاریخی»
عایشه اریش با اشاره به اینکه «با تعاونی همهبا هم میخواهیم زنان بسیار بیشتری متشکل شوند و همبستگی و همکاری میان زنان گسترش یابد»، توضیح میدهد که زیر چتر این تعاونی تنها به تولید و فروش محصولات محلی بسنده نخواهند کرد، بلکه برنامههایی برای ارتقای توانمندی زنان، دورههای آموزشی، مطالعات حافظه (تاریخی/جمعی) و فعالیتهای مرتبط با فرهنگ خوراک (گاسترونومی) نیز در دستور کار دارند.
او سخنانش را اینگونه به پایان میبرد: «تعاونی همهبا هم این مزیت را هم خواهد داشت که بخشی از درآمد حاصل را به زنانی اختصاص میدهیم که مسئولیت کارهای مراقبتی در خانه را بر عهده دارند و به همین دلیل نمیتوانند وارد بازار کار شوند. ما هم امکان تولید در خانه را برای این زنان فراهم میکنیم و هم منبعی برای تأمین نیازهایشان میسازیم. اینجا هم خدمات غذایی ارائه میشود و هم فضایی خواهد بود که زنان محصولات تولیدی خودشان را برای فروش عرضه کنند. در اینجا تولیدکننده بدون واسطه محصولش را میفروشد. برای اینکه دسترنجی هدر نرود، تلاش میکنیم محصولات را به ارزش واقعیشان بخریم و به ارزش واقعی بفروشیم.»
«شهریبان آیدین» که پیش از این هیچ تجربه کاری نداشته است، میگوید به عنوان یک زن خانهدار از این پس زیر چتر همهبا هم فعالیت خواهد کرد. او میگوید: «پا در این مسیر گذاشتیم تا مایهی امید زنان باشیم؛ میخواهیم موجودیت و توانمندی زنان را با دسترنج خودمان ثابت کنیم.»
«بسیار هیجانزدهایم، همبستگی زنان بسیار زیباست»
«روژدا کیپ» که سالهاست در باغ خودش انار تولید میکند، رب انارهای تهیهشده از محصولات باغش را در این تعاونی به فروش میرساند. او که میگوید پیشتر هرگز از روستایش خارج نشده و کار نکرده بود، چنین میگوید: «انارهای باغ ما بسیار باکیفیت است و از بخشی از آنها رب انار درست میکنیم. همه باغهایشان را فروختند، اما ما نفروختیم. انار سوروچ معروف است. قبلاً انارها را به مرکز اورفا میفرستادیم و میفروختیم. حالا رب اناری را که از بخشی از آنها به دست میآوریم، در تعاونی عرضه میکنیم. برای این فضای کاری جدید بسیار هیجانزدهایم؛ همبستگی زنان بسیار زیباست.»
«ما به عنوان زنان، در کنار هم قدرتمند میشویم»
«فردا اونجل» که همزمان سخنگوی مشترک «شورای اکولوژی اورفا» نیز هست، هدفشان را دیدهشدن دسترنج زنان عنوان میکند. او با بیان اینکه «چون ما به عنوان زنان در کنار هم قدرتمند میشویم»، گسترش شبکههای همبستگی را دنبال میکند.
فردا اونجل پیام همبستگی خود را با این جملات بیان کرد: «باور دارم که کارهای بسیار زیباتری انجام خواهیم داد. دایرهی اتحاد زنان را گستردهتر خواهیم کرد. تدارکات با حضور زنان بیشتری انجام خواهد شد؛ امروز ۷ نفر هستیم، چند ماه بعد میتوانیم ۷۰ نفر شویم. تعاونی همهبا هم میتواند یک امید باشد. در برابر مهاجرت کارگران زن به خارج از شهر، بازماندن کودکان از مدرسه و نادیده گرفته شدن دسترنجها، میخواهیم زنان در همین سرزمین خودشان مزد زحمتشان را بگیرند. هدف اینجا صرفاً سود مالی نیست، بلکه ساختن همین پیوند در کنار یکدیگر است.»
«منتظر حضور شما در تعاونی همهبا هم هستیم»
«ساجده چلیک گوزجان»، یکی دیگر از این ۷ زن، میگوید: «هدف ما در عین حال دسترسی به زنان نیازمند است. در اینجا خدمات صبحانه، فروش محصولات محلی، برانچ (صبحانه-ناهار) و شام ارائه خواهیم داد. تمام محصولات موجود برای فروش را فقط زنان تهیه میکنند که هم برای ما و هم برای آنها درآمدزایی دارد؛ از زنان دعوت میکنیم به تعاونی همهبا هم بیایند.»
«نائله آک» نیز میگوید: «اینجا فقط یک کارگاه تولیدی نیست؛ خانهای برای همبستگی است که در آن زنان شانه به شانه هم ایستادهاند، با هم تولید میکنند و با هم سهیم میشوند.» او میافزاید: «هدف اصلی ما دیدهشدن کارِ دست و توانمندسازی بیشتر زنان در زندگی اقتصادی و اجتماعی است. ما در اینجا با هم یاد میگیریم و با هم رشد میکنیم.»