از «پزشکی تمدن» تا هوش مصنوعی؛ تلاش یک زن عراقی برای احیای میراث میانرودان
جمان سامرایی، باستانشناس و مرمتگر جوان عراقی، با ترکیب پژوهش، مرمت آثار تاریخی و تولید محتوای دیجیتال تلاش میکند تمدن میانرودان را به نسل جدید معرفی کند؛ مسیری که از حفظ میراث فرهنگی تا استفاده از هوش مصنوعی را در بر میگیرد.
رجاء حمید رشید
عراق- جمان سامرایی، دختر جوان عراقی در دهه سوم زندگی خود، یکی از چهرههای جوان و شناختهشده در حوزه مرمت آثار باستانی و تولید محتوای فرهنگی میانرودان به شمار میرود. او تلاشهای خود را بر معرفی تمدن میانرودان، آثار باستانی عراق و پوششهای تاریخی متمرکز کرده و میان فعالیت دانشگاهی و محتوای دیجیتال مدرن پیوند برقرار کرده است.
جمان سامرایی درباره آغاز فعالیتش در حوزه مرمت آثار میگوید ورودش به این عرصه پس از تصمیم به ترک رشته دندانپزشکی و ورود به دانشکده باستانشناسی صورت گرفت؛ تصمیمی که از علاقه و اشتیاق او به این حوزه ناشی میشد.
او توضیح میدهد که مرمت آثار برایش صرفاً یک شغل نیست، بلکه «پزشکیِ تمدن» است. به گفته او، مرمتگر زمانی که به یک اثر آسیبدیده جان دوباره میبخشد، تنها یک شیء تاریخی را ترمیم نمیکند، بلکه حافظه یک ملت را احیا میکند. او اشاره میکند که کار میدانی مرمت، نیازمند فعالیتهای آزمایشگاهی دقیق، استفاده از مواد شیمیایی، تجهیزات و فناوریهای تخصصی است که برخی از آنها بسیار خطرناک هستند.
او توضیح داد که متخصصان در این حوزه روی استخراج نمکها، رفع آسیبها، استحکامبخشی به آثار و محافظت از آنها در برابر فرسایش کار میکنند و تأکید کرد این حوزه نیازمند دانش علمی دقیق، مهارت دستی بالا، صبر فراوان و همچنین نگاه هنری است.
چالشهای کار در حوزه آثار باستانی
جمان سامرایی درباره دشواریهای این حرفه میگوید با مشکلات بسیاری روبهرو بوده، بهویژه آنکه گاهی تنها زن حاضر در محلهای مرمت یا آزمایشگاهها بوده است. او توضیح میدهد این کار علاوه بر دقت بالا، به توان جسمی زیاد و کار با مواد شیمیایی نیاز دارد که میتوانند بر سلامت اثر بگذارند.
او میگوید بزرگترین چالش یک مرمتگر تنها شرایط کاری نیست، بلکه نگرانی دائمی درباره خود اثر است؛ زیرا هر ابزار نامناسب یا ماده اشتباه میتواند خسارتی جبرانناپذیر ایجاد کند. به گفته او، مرمتگر همواره با احساس مسئولیت و اضطراب زندگی میکند و با آثار تاریخی مانند بخشی از وجود خود رفتار میکند. او همچنین به تغییرات اقلیمی، بیتوجهی، تخریب محوطههای تاریخی و پیامدهای جنگ و درگیریها اشاره میکند که آسیبهای گستردهای به میراث فرهنگی عراق وارد کردهاند.
محتوای دیجیتال و هویت
او درباره ورودش به حوزه تولید محتوای دیجیتال میگوید این مسیر را بهعنوان سریعترین و نزدیکترین راه ارتباط با مردم انتخاب کرده، بهویژه با توجه به نقش گسترده شبکههای اجتماعی.
به گفته او، ارائه محتوای فرهنگی و مرتبط با تمدن میانرودان در فضای دیجیتال با هدف معرفی فرهنگ و تمدن عراق به جهان انجام میشود.
او میگوید سخنرانیها، محتوای تصویری و تورهای معرفی تمدن میانرودان را برگزار کرده و با استقبال گسترده، بهویژه از سوی جوانان روبهرو شده است. او معتقد است جوانان زمانی که اطلاعات به شیوهای مدرن و قابل فهم ارائه شود، برای شناخت ریشهها و هویت خود اشتیاق زیادی نشان میدهند.
او تأکید میکند تمام بخشهای تاریخ میانرودان ارزش بازخوانی دوباره را دارند، زیرا این تمدن پایهگذار علوم، دانش، قانون و ادبیات بوده است. او میگوید: «تمدن ما فقط گذشته نیست؛ بلکه بنیانی است که هنوز هم بر جهان اثر میگذارد.»
به عنوان تولیدکننده محتوا، او میگوید همواره تلاش میکند موضوعاتی جدی و معتبر درباره اندیشه تمدن میانرودان انتخاب کند؛ از پوشش و جایگاه زنان گرفته تا پادشاهان، علوم، ادبیات و شعر. او توضیح میدهد که عمدتاً از منابع دانشگاهی معتبر، آثار باستانشناسان و منابع خارجی استفاده میکند و آنها را ترجمه و سادهسازی میکند تا برای مخاطبان قابل فهم باشند.
درباره پوششهای تاریخی میانرودان نیز میگوید جزئیات را از طریق مطالعه متون میخی، نقشبرجستهها، آثار تاریخی و کتابهای تخصصی مرتبط با پوشش و زیورآلات تمدنهای سومری، بابلی و آشوری به دست میآورد. او تأکید میکند هر دوره تاریخی هویت خاص خود را در لباس، رنگها و نقشونگارها داشته است.
میان اصالت و مدرنیته
او میگوید علاقه دارد میان سبک باستانی میانرودان و سلیقه معاصر پیوند ایجاد کند؛ برای مثال با طراحی عباها و لباسهایی با نمادها و نشانههای الهامگرفته از تمدن عراق باستان تا این عناصر به بخشی از زندگی روزمره و هویت معاصر تبدیل شوند.
آگاهی اجتماعی و حفاظت از آثار
او بر ضرورت افزایش آگاهی عمومی از دوران مدرسه تأکید میکند و معتقد است حفاظت از آثار تاریخی از ساختن دیوارها آغاز نمیشود، بلکه از ایجاد آگاهی شروع میشود.
سامرایی همچنین به شکاف میان نهادهای دانشگاهی و رسانههای جدید اشاره میکند و میگوید برخی تولیدکنندگان محتوا برای جلب مخاطب، اطلاعات تاریخی و باستانشناسی نادرست منتشر میکنند که میتواند به آگاهی تاریخی آسیب بزند.
پروژههای آینده با هوش مصنوعی
او اعلام کرد در حال کار روی پروژههایی مبتنی بر فناوری هوش مصنوعی است تا تمدن میانرودان را با شیوهای مدرن معرفی کند.
یکی از این پروژهها برنامهای فرهنگی با عنوان «صدایی از اور» است که با کمک هوش مصنوعی تلاش میکند تاریخ عراق را با رویکردی تازه و ترکیبی از اصالت و فناوری بازگو کند.
او در پیامی خطاب به دختران جوان عراقی که به حوزه میراث فرهنگی، آثار باستانی یا تولید محتوای فرهنگی علاقهمندند، گفت که به توانایی زنان عراقی در این حوزه باور دارد و تأکید کرد این عرصه به فرهنگ، مطالعه و تعلق واقعی به سرزمین نیاز دارد.
او در پایان خطاب به جامعه و تصمیمگیران گفت: «عراق گنجینههای تمدنی و انسانی ارزشمندی دارد. وقتی درک کنیم آثار تاریخی ما ارزشی همسنگ طلا و نفت دارند، آن زمان خواهیم فهمید که حفاظت از میراث فرهنگی یک تجمل نیست، بلکه مسئولیتی بزرگ در سطح ملی و انسانی است.»