حنان حارت

مراکش– در هر جامعه‌ای زنانی هستند که دور از توجه رسانه‌ها و نورافکن‌ها فعالیت می‌کنند. آن‌ها هر روز در انجمن‌ها و نهادهای مدنی تلاش می‌کنند، ارزش‌های عدالت و برابری میان زنان و مردان را ترویج می‌دهند و در ایجاد تغییری آرام اما عمیق نقش دارند؛ تغییری که از آگاهی فردی آغاز می‌شود و به‌تدریج کل ساختار اجتماعی را در بر می‌گیرد.

تجربه‌ی سعاد شبانه و شیماء وهب نمونه‌ای از زنانی است که در حوزه‌ی فعالیت‌های مدنی در مراکش کار می‌کنند. فعالیت‌های آن‌ها ترکیبی از آموزش برابری و دفاع از حقوق زنان است و بر پایه‌ی تجربه‌ای طولانی و در عین حال انگیزه و انرژی جوانانه شکل گرفته است. با نزدیک شدن به هشتم مارس، حضور آن‌ها به‌عنوان بخشی از روندی گسترده‌تر برجسته می‌شود؛ روندی که می‌کوشد از طریق تغییرات فرهنگی و آموزشی در بلندمدت، برابری را در جامعه نهادینه کند. این تلاش از کلاس‌های درس آغاز می‌شود و به جامعه گسترش می‌یابد و الگویی از کنشگری زنان ارائه می‌دهد که ارزش‌های عدالت و برابری را از دوران کودکی تا زندگی اجتماعی تقویت می‌کند.

 

آموزش؛ راهی برای رسیدن به برابری

سعاد شبانه از سال ۱۹۹۸ در حوزه‌ی فعالیت‌های مربوط به زنان در چندین انجمن تجربه کسب کرده است. او پس از بازنشستگی از شغل حسابداری در سال ۲۰۱۷ تصمیم گرفت فعالیت اجتماعی خود را در قالبی دیگر ادامه دهد. به همین دلیل به‌عنوان هماهنگ‌کننده‌ی آموزشی به «انجمن چالش برای برابری و شهروندی» پیوست تا تجربه‌اش را در زمینه‌ی آموزش ارزش‌ها در مدارس به کار گیرد.

روز کاری او از صبح زود آغاز می‌شود. به مدارس می‌رود، با مدیران هماهنگ می‌کند و در کلاس‌ها جلسات آگاهی‌بخشی برگزار می‌کند. روش او بر سخنرانی‌های پیچیده یا نظری تکیه ندارد؛ بلکه گفت‌وگوهای ساده و قابل فهم را انتخاب می‌کند. او به کودکان فرصت می‌دهد فکر کنند و خودشان به نتیجه برسند. در نهایت آن‌ها به برداشتی ساده اما عمیق می‌رسند:
برابری یعنی همه در یک سطح باشند و هیچ‌کس به خاطر جنسیت یا تفاوت‌های دیگر برتری نداشته باشد.

در کلاس‌ها درباره‌ی مسائل ساده‌ی زندگی روزمره گفت‌وگو می‌شود؛ مثل رابطه‌ی میان خواهر و برادرها، تعامل میان دختران و پسران، تقسیم مسئولیت‌ها در خانواده، یا این‌که چه کسی اول انتخاب می‌کند و چه کسی باید صبر کند.

سعاد شبانه معتقد است کلیشه‌های جنسیتی همیشه آشکار و مستقیم تحمیل نمی‌شوند؛ بلکه اغلب آرام و از طریق عادت‌ها و کلمات رایج وارد ذهن کودکان می‌شوند. به همین دلیل او نیز با گفت‌وگویی آرام و تدریجی با آن‌ها روبه‌رو می‌شود. به گفته‌ی او: «ما برابری را به کودکان دیکته نمی‌کنیم؛ بلکه کمک می‌کنیم خودشان آن را کشف کنند.»

از نظر او کودکان به‌طور طبیعی مفهوم عدالت را درک می‌کنند، اما برای تبدیل این درک به آگاهی پایدار و رفتار روزمره نیاز به راهنمایی دارند. این آگاهی در تغییرات کوچک دیده می‌شود: کودکی که اسباب‌بازی‌هایش را با خواهرش تقسیم می‌کند، یا دختری که با اعتمادبه‌نفس می‌گوید می‌تواند شغل مورد علاقه‌اش را در آینده انتخاب کند. شاید این‌ها جزئیات ساده‌ای به نظر برسند، اما در واقع بذرهای تغییری پایدار در جامعه‌اند.

سعاد شبانه همچنین از مادران مجرد حمایت می‌کند. او در همکاری با انجمن‌های تخصصی مانند انجمن «قطره‌ی شیر» به آن‌ها مشاوره‌ی اجتماعی و راهنمایی حقوقی می‌دهد. این حمایت حتی شامل همراهی در دادگاه‌ها برای تکمیل روند ثبت قانونی کودکان نیز می‌شود، تا بعدها با مشکل مواجه نشوند؛ به‌ویژه در زمینه‌ی تحصیل، زیرا نبود مدارک رسمی می‌تواند کودک را از حق اساسی آموزش محروم کند.

 

از تجربه‌ی شخصی تا دفاع از حقوق زنان

در همین انجمن، شیماء وهب در زمینه‌ای مکمل فعالیت می‌کند. او در سال ۲۰۱۷ به انجمن پیوست؛ انگیزه‌ی اصلی او تجربه‌ی شخصی‌اش از مشاهده‌ی بی‌عدالتی و تبعیض علیه زنان در اطرافش بود، به‌ویژه آنچه درباره‌ی مادرش دیده بود. این تجربه باعث شد تصمیم بگیرد درد و ناراحتی خود را به تعهدی عملی برای دفاع از حقوق زنان تبدیل کند.

فعالیت او تنها به آگاهی‌بخشی محدود نیست؛ بلکه شامل گوش دادن به مشکلات زنان، ارائه‌ی همراهی حقوقی، همراهی آن‌ها در مراجعه به بیمارستان‌ها و پیگیری پرونده‌های قضایی نیز می‌شود.

او درباره‌ی چالش‌های فعالیت‌های حقوقی زنان در جامعه‌ی مراکش می‌گوید این فعالیت‌ها گاهی به اشتباه به‌عنوان مقابله با مردان یا چالشی علیه آن‌ها تعبیر می‌شود. در حالی که هدف واقعی چنین فعالیت‌هایی تقویت ارزش‌های عدالت و برابری در زندگی روزمره است؛ چه در خانواده، چه در مدرسه و چه در سطح جامعه.

او می‌گوید: «ما تلاش می‌کنیم زنان را توانمند کنیم و آن‌ها را با حقوقشان آشنا سازیم. هدف ما ایجاد تقابل میان زنان و مردان نیست، بلکه می‌خواهیم عدالت در کل جامعه تقویت شود.»

شیماء وهب همچنین در برنامه‌های آموزشی مدارس شرکت می‌کند؛ از طریق کارگاه‌ها، نمایش فیلم‌های کوتاه و گفت‌وگوهای گروهی. به گفته‌ی او: «هدف ما این است که کودک از تجربه‌های روزمره‌ی خود بفهمد عدالت و انصاف باید بخشی از زندگی‌اش باشد؛ چه در مدرسه و چه در خانه.»

فعالیت‌های او شامل حمایت از کودکانی هم می‌شود که در خانواده‌هایشان با مشکلاتی روبه‌رو هستند. آن‌ها کمک می‌کنند این کودکان یاد بگیرند چگونه با موقعیت‌های روزمره به شکلی عادلانه برخورد کنند، بدون آن‌که احساس تبعیض یا نادیده گرفته شدن داشته باشند.

او معتقد است تغییر واقعی از شناخت حق آغاز می‌شود و از ایجاد فضاهای امنی که زنان و کودکان بتوانند در آن آزادانه صحبت کنند و خواسته‌های خود را مطرح کنند.

او توضیح می‌دهد: «گاهی کودکان نزد ما می‌آیند و درباره‌ی اتفاقاتی که در خانه رخ می‌دهد صحبت می‌کنند. ما در کارگاه‌ها تلاش می‌کنیم به آن‌ها یاد بدهیم چگونه با این موقعیت‌ها به شکل عادلانه برخورد کنند، طوری که هیچ‌کس احساس بی‌عدالتی یا نادیده گرفته شدن نکند.»

به گفته‌ی او، این نوع فعالیت‌ها معمولاً در رسانه‌ها دیده نمی‌شود، اما تأثیر عمیقی دارد، زیرا بذر تفکر برابر و عادلانه را از کودکی در ذهن‌ها می‌کارد. او تأکید می‌کند که زنان فعال در این انجمن‌ها در واقع در خط مقدم دفاع از حقوق زنان و برابری در جامعه قرار دارند.

او می‌گوید: «ما می‌خواهیم زنان و دختران بدانند که حق به‌سادگی داده نمی‌شود، بلکه باید برای به دست آوردنش تلاش کرد. اگر آن‌ها سکوت کنند، تغییری رخ نخواهد داد. وظیفه‌ی ما این است که فضاهایی ایجاد کنیم تا آن‌ها بتوانند حقوق خود را بشناسند و از آن دفاع کنند.»

در پایان، شیماء وهب تأکید می‌کند که درهای انجمن به روی همه باز است. هدف آن‌ها ارائه‌ی نسخه‌های آماده یا صرفاً اقدامات حقوقی نیست، بلکه می‌خواهند زنان، جوانان و کودکان را توانمند کنند تا ارزش‌های شهروندی و برابری را در زندگی روزمره‌ی خود از طریق آموزش، مشارکت و آگاهی‌بخشی مداوم به کار بگیرند.

 

فراتر از هشتم مارس

در سطح جهانی نیز بر اهمیت آموزش در سنین پایین برای کاهش نابرابری‌های جنسیتی تأکید می‌شود. به همین دلیل چنین ابتکارهایی تنها به محدوده‌ی جغرافیایی خود محدود نمی‌شوند. گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهند که آموزش ارزش‌های برابری از کودکی می‌تواند نگرش‌های اجتماعی‌ای را که بعدها به تبعیض منجر می‌شوند، تغییر دهد.

از این منظر، فعالیت شیماء وهب و سعاد شبانه تنها یک فعالیت مدنی محلی در مراکش نیست، بلکه بخشی از تلاش گسترده‌ی جهانی برای تحقق اهداف توسعه‌ی پایدار، به‌ویژه هدف مربوط به برابری جنسیتی است. زیرا تغییر فرهنگی و اجتماعی فقط از طریق قوانین به دست نمی‌آید؛ بلکه از شکل‌گیری آگاهی در کودکی و از راه آموزش و آگاهی‌بخشی روزمره در مدارس و جامعه آغاز می‌شود.