وکلای زن یمنی؛ میان محدودیتهای اجتماعی و عشق به حرفه
با وجود محدودیتهای اجتماعی و خطراتی که جنگ و درگیری بر آنان تحمیل کرده است، وکلای زن یمنی همچنان حضور خود را در عرصه عدالت پررنگتر میکنند؛ آنان با نگاههای کلیشهای درباره این حرفه مقابله کرده و بر نقش خود در دفاع از حقوق ستمدیدگان تأکید دارند.
رحمه شنظور
یمن- طی سالهای اخیر، حضور زنان یمنی در حرفه وکالت افزایش چشمگیری داشته است؛ حرفهای که سالها عمدتاً در اختیار مردان بود. زنان با وجود موانع اجتماعی و حرفهای و باور رایجی که ورود به این عرصه را برای آنان دشوار میدانست، راه خود را در مسیر عدالت باز کردند و توانستند جایگاه حرفهای خود را به اثبات برسانند.
آمارهای کانون وکلای یمن نشان میدهد شمار زنانی که وارد حرفه وکالت شدهاند، به شکل قابلتوجهی افزایش یافته است؛ بهگونهای که تعداد آنان بیش از ۱۰ برابرِ میزان آن پیش از سال ۲۰۱۴ شده است. کانون وکلا این افزایش را بیسابقه میداند؛ بهویژه در جامعهای که مشاغل حقوقی همچنان تا حد زیادی در اختیار مردان قرار دارد.
بر اساس آخرین آمار کانون وکلا، به ازای هر ۱۰ وکیل مرد، یک وکیل زن فعالیت میکند. این نهاد پیشبینی میکند که این نسبت در سالهای آینده نیز افزایش یابد. تغییر نگاه جامعه به اشتغال زنان، پذیرش بیشتر حضور آنان در حرفه وکالت و کاهش برخی محدودیتهای اجتماعی که سالها انتخابهای شغلی زنان را محدود کرده بود، از جمله عواملی هستند که در این افزایش نقش دارند.
با این حال، افزایش شمار وکلای زن به این معنا نیست که مسیر برای آنان کاملاً هموار شده است. وکیل زن همچنان با نگاههای متفاوت جامعه و چالشهای حرفهای و امنیتی روبهروست؛ بهخصوص زمانی که با پروندههای حساس و پیچیده سر و کار دارد.
از یک دغدغه حقوقی تا حضور در دادگاه
برای امل الصبری، وکالت صرفاً یک رشته دانشگاهی نبود که آن را از میان گزینههای مختلف انتخاب کرده باشد. علاقه او به این حرفه از زمانی شکل گرفت که در دوران دبیرستان در تظاهراتی مرتبط با یکی از مسائل حقوق بشری شرکت کرد و شاهد بازداشت شماری از فعالان حاضر در آن بود.
این صحنه تأثیر زیادی بر او گذاشت و این پرسش را در ذهنش ایجاد کرد که چگونه میتوان از حقوق مردم و مسائل آنان دفاع کرد.
وقتی به خانه برگشت و ماجرا را برای پدرش تعریف کرد، پاسخ او مسیر زندگی امل را تغییر داد. پدرش او را تشویق کرد که در رشته شریعت و حقوق تحصیل کند، زیرا معتقد بود این رشته میتواند ابزارهای لازم برای حمایت از مردم و دفاع از حقوق آنان را در اختیارش قرار دهد.
امروز امل الصبری بهعنوان وکیل و مدافع در دادگاههای بدوی و تجدیدنظر فعالیت میکند و در شهر تعز از حقوق بشر دفاع میکند. با این حال، او میگوید فعالیت در حرفه وکالت، بهویژه برای یک زن، با چالشهای مختلفی همراه است؛ بخشی از این مشکلات به نگاه جامعه مربوط میشود و بخشی دیگر نتیجه شرایط جنگ و درگیری و نوع پروندههایی است که او بر عهده میگیرد.
میان مخالفت و پذیرش
امل الصبری میگوید نگاه جامعه به زنان وکیل هنوز یکسان نیست. برخی همچنان با دیدی محدودکننده یا حتی تحقیرآمیز به آنان نگاه میکنند، در حالی که عدهای دیگر زنان را به ورود به عرصه حقوق و قانون تشویق میکنند.
به گفته او، پذیرش اجتماعی زنان وکیل در سالهای اخیر نسبت به گذشته افزایش یافته است. تجربه او در شهرستان صبر الموادم در تعز نیز نشان میدهد که حضور زنان در این حرفه همچنان محدود است؛ چرا که به گفته خودش، او دومین زنی است که در این شهرستان به حرفه وکالت مشغول شده است.
این تفاوت نگاه تنها در سطح جامعه دیده نمیشود، بلکه در انتخاب موکلان نیز وجود دارد. او میگوید: «برخی صاحبان پرونده ترجیح میدهند با وکلای مرد کار کنند، در حالی که برخی دیگر بهویژه در پروندههای مربوط به زنان وکلای زن را ترجیح میدهند.»
اثبات توانایی؛ چالشی همیشگی
امل الصبری در سالهای نخست فعالیتش با مشکلاتی روبهرو شد که ریشه در زن بودن او در حرفهای داشت که هنوز حضور مردان در آن بسیار پررنگ است. با این حال، او معتقد است دانش، تجربه، اعتمادبهنفس و باور به پروندهای که از آن دفاع میکند، به یک وکیل زن کمک میکند تا بر این موانع غلبه کند.
او همچنین میگوید رویارویی با وکلای باتجربهتر در آغاز کار برایش یک چالش بود، اما به مرور توانست بر این مشکل غلبه کند.
به باور او، تبعیض علیه زنان وکیل در گذشته آشکارتر بود، اما با افزایش حضور زنان در این حرفه، این وضعیت به تدریج تغییر کرده است. او میگوید: «در گذشته، برخی افراد نوعی تبعیض قائل میشدند و این مسئله بسیار پررنگتر بود؛ اما امروز پذیرش بیشتری وجود دارد و زنان زیادی در حرفه وکالت فعالیت میکنند.»
جنگ، خطرات حرفه وکالت را دوچندان کرده است
جنگ و درگیری در یمن، نهادهای قضایی و دستگاه عدالت را نیز تحت تأثیر قرار داده و پیامدهای آن به طور مستقیم بر فعالیت وکلا، چه زن و چه مرد، سایه انداخته است.
امل الصبری میگوید وکلا با مشکلات امنیتی، روانی و اجتماعی مواجهاند و در کنار آن، با چالشهای فنی مانند حفاظت از دستگاهها و اطلاعات نیز دستوپنجه نرم میکنند؛ بهویژه زمانی که مسئولیت پروندههای حساس را بر عهده دارند.
به گفته او، ادامه جنگ و ضعف نهادهای قضایی و حقوقی، فعالیت وکالت را دشوارتر کرده است؛ بهخصوص در پروندههای پیچیده، حساس و گسترده.
او میگوید برخی پروندهها را با وجود آگاهی از خطراتشان پذیرفته و همچنان روی آنها کار میکند، اما از پذیرش برخی پروندههای دیگر به دلیل بالا بودن سطح خطر خودداری کرده است: «برخی پروندهها خطرات زیادی دارند. من پروندههای خطرناکی را پذیرفتهام و همچنان آنها را دنبال میکنم، اما در مورد بعضی پروندهها ترجیح دادم وارد نشوم، چون خطراتشان بسیار زیاد بود.»
او تأکید میکند که وکیل پیش از هر چیز باید از خودش محافظت کند تا بتواند به دفاع از حقوق دیگران ادامه دهد: «برای دفاع از حقوق بشر و حقوق مردم، یک وکیل ابتدا باید امنیت و حفاظت از خودش را تأمین کند.»
حمایت قانونی؛ اما نیازمند اجرای مؤثر
امل الصبری درباره حمایتهای قانونی از وکلا میگوید زنان وکیل نیز مانند مردان از مصونیتهایی برخوردارند که قانون مربوط به حرفه وکالت برای آنان در نظر گرفته است. با این حال، او معتقد است شرایط جنگ و وضعیت نامناسب امنیتی باعث شده اجرای این قوانین و نظارت بر آنها تضعیف شود.
او تأکید میکند که وکلای زن به حمایت قانونی سریع و مؤثر نیاز دارند و از کانون وکلا و سازمانهای جامعه مدنی میخواهد شبکهای برای حمایت حقوقی از وکلا ایجاد کنند؛ شبکهای که بتواند در برابر تهدیدها و خطرات، سریعتر واکنش نشان دهد.
او همچنین بر ضرورت آموزش وکلا در زمینه امنیت و حفاظت فنی تأکید دارد؛ بهویژه در زمینه حفاظت از اطلاعات و پروندهها و حفظ محرمانگی آنها، زیرا ماهیت فعالیت وکلا ممکن است آنان را با اطلاعات و پروندههای بسیار حساس مواجه کند.
حضور زنان رو به افزایش است
با وجود همه این مشکلات، امل الصبری معتقد است وضعیت حضور زنان در حرفه وکالت در حال بهبود است و شمار وکلای زن طی سالهای اخیر افزایش یافته است.
او میگوید: «وقتی یک وکیل زن به مسائل مردم و دفاع از حقوق آنان باور داشته باشد، دیگر به چالشهایی که از بیرون با آنها روبهرو میشود، توجه چندانی نمیکند.»
او در پیامی به دخترانی که علاقهمند به ورود به این حرفه هستند، میگوید: «وکالت یک رسالت بزرگ و ارزشمند است؛ وکالت فقط یک رشته دانشگاهی، یک تخصص علمی یا یک شغل معمولی نیست.»
به گفته او، یک وکیل زن میتواند «صدای کسانی باشد که صدایی ندارند»؛ از ستمدیدگان، قربانیان و آسیبپذیرترین اقشار جامعه دفاع کند و در تحقق عدالت و احقاق حقوق مردم نقش داشته باشد.
با تغییر تدریجی نگاه جامعه، افزایش حضور زنان و خطراتی که جنگ و درگیری بر این حرفه تحمیل کرده است، وکلای زن یمنی همچنان به مسیر خود در عرصه عدالت ادامه میدهند. آنان تلاش میکنند جایگاه حرفهای خود را تثبیت کنند و این تصور کلیشهای را که وکالت حرفهای صرفاً مردانه است، تغییر دهند.