نزیهه بوسعیدی

تونس- قوانین، به‌ویژه قانون شماره ۵۸ مربوط به مقابله با خشونت علیه زنان، همچنان کارایی محدودی داشته‌اند؛ چرا که با تغییر واقعی در ذهنیت‌های مردسالارانه رایج همراه نبوده‌اند. هنوز بخش‌های گسترده‌ای از جامعه، زنان را پایین‌تر از مردان می‌دانند و برای خود حق اعمال انواع خشونت علیه آنان را در هر شرایطی قائل‌اند، در حالی که از زنان انتظار صبر و فداکاری دارند.

این ذهنیت در اظهارات و سخنان مردانی نیز دیده می‌شود که انتظار می‌رود در جایگاه دفاع از حقوق و کرامت زنان باشند. از جمله، اظهارات توهین‌آمیزی از برخی چهره‌های سیاسی مطرح شده است؛ مانند جمله رئیس‌جمهور پیشین، باجی قائد السبسی، که گفته بود «در نهایت او فقط یک زن است»، در حالی که رسیدن او به قدرت بدون رأی زنان تونسی ممکن نبود.

همچنین در پارلمان نیز مواردی از خشونت کلامی و فیزیکی گزارش شده است؛ از جمله اقدام نماینده‌ای به نام سیف‌الدین مخلوف علیه عبیر موسی. علاوه بر آن، کارزارهای تخریب و خشونت نمادین علیه چهره‌هایی مانند سناء بن عاشور و رئیس انجمن «بیتی» صورت گرفته است. همچنین برخی نمایندگان با اظهاراتی توهین‌آمیز، مانند خطاب کردن ألفة الحامدی به «دختر ترشیده» یا طرح سخنانی نژادپرستانه و جنسیت‌زده درباره زنان آفریقایی و تونسی، به این فضا دامن زده‌اند.

با وجود تعدد قوانین، به نظر می‌رسد مرد تونسی همچنان ذهنیت مردسالارانه‌ای را درونی کرده که از کودکی در او شکل گرفته و از طریق فرهنگ و جامعه تقویت شده است. در برخی موارد، حتی مادران نیز با تفاوت در رفتار با فرزندان دختر و پسر، به بازتولید این تبعیض کمک می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که دختران مسئول کارهای خانه و رسیدگی به دیگران می‌شوند، در حالی که پسران از این مسئولیت‌ها معاف هستند.

در همین زمینه، عبیر الجلاصی، پژوهشگر و متخصص حقوق کیفری، می‌گوید زنان با وجود قوانین و تصمیمات حمایتی، همچنان از ذهنیت‌های کهنه رنج می‌برند و اجرای قوانین نیز با فاصله زیادی روبه‌روست. به گفته او، این ذهنیت‌ها در رفتارهای روزمره مانند خشونت کلامی و آزار جنسی در خیابان نمود پیدا می‌کند.

او همچنین تأکید می‌کند که این نگرش‌ها در خانواده و جامعه ادامه دارد و حتی برخی افراد آگاه به قانون نیز به بازتولید خشونت و تبعیض دامن می‌زنند. به گفته او، جامعه تونس همچنان با گرایش‌هایی مواجه است که آن را به عقب بازمی‌گرداند و نیازمند یافتن راه‌حل‌های جدی است.

تقوی الخنشی، دانشجوی حقوق نیز معتقد است بخشی از این ذهنیت مردسالارانه ریشه در قوانین دارد؛ از جمله در قوانین ارث که بر اساس فقه اسلامی، سهم مرد را دو برابر زن تعیین می‌کند. او اشاره می‌کند که در کنار این چارچوب‌ها، نظام حقوقی مدرن نیز بر برابری تأکید دارد و این دوگانگی باعث شکل‌گیری تضاد در جامعه شده است.

از سوی دیگر، منیه کواش، روزنامه‌نگار و فعال فمینیست، بر این باور است که تغییر ذهنیت‌ها باید از درون جامعه و از طریق تربیت نسل‌های جدید آغاز شود. به گفته او، آموزش کودکان بر پایه برابری می‌تواند به تغییر نگرش‌ها در آینده کمک کند، چرا که این ذهنیت‌ها ریشه‌ای عمیق در فرهنگ دارند و به‌سرعت تغییر نمی‌کنند.

او همچنین به ضعف رسانه‌های فمینیستی در تونس اشاره می‌کند و می‌گوید سطح آگاهی در میان زنان متفاوت است و برخی همچنان با دیدگاهی محدود به مسائل نگاه می‌کنند. به گفته او، تغییر این شرایط نیازمند تلاش جمعی و مداوم است و تنها از طریق آگاهی‌بخشی مستمر می‌توان به تحول اجتماعی دست یافت.