شبکه ایمنی زنان در فضای دیجیتال؛ ائتلافی منطقهای برای مقابله با خشونت و نقض حقوق دیجیتال
شبکه ایمنی زنان در فضای دیجیتال، ابتکار مشترک منطقهای است که هدف آن تبدیل ایمنی دیجیتال زنان به یک اولویت حقوقی و توسعهای است؛ اولویتی که بر کنش جمعی، همکاری منطقهای و قرار دادن زنان در مرکز سیاستگذاریهای دیجیتال و پاسخهای نهادی استوار است.
برائت معایعه
اردن – با شتاب گرفتن تحولات دیجیتال در جهان عرب، حضور زنان در پلتفرمهای آنلاین به بخش جداییناپذیری از مشارکت آنها در زندگی عمومی تبدیل شده است؛ از فعالیتهای رسانهای و کنشگری حقوقی گرفته تا بیان دیدگاهها و ارتباطات روزمره. با این حال، این حضور پررنگ با افزایش نگرانکننده خشونت دیجیتال مبتنی بر جنسیت همراه بوده است.
خشونت دیجیتال علیه زنان دیگر پدیدهای پراکنده یا استثنایی نیست، بلکه از تخریب حیثیت و تهدید گرفته تا باجگیری اینترنتی، نقض حریم خصوصی و گفتار نفرتانگیز به الگویی رایج از نقض حقوق تبدیل شده است. این خشونتها پیامدهای مستقیمی بر زندگی شغلی، اجتماعی و سلامت روان زنان دارد و بسیاری از آنها را به سکوت، خودسانسوری یا کنارهگیری از فضای عمومی سوق میدهد.
در نبود سیاستهای حمایتی مؤثر، ضعف قوانین و ناهماهنگی پاسخهای نهادی، زنان اغلب ناچارند بهتنهایی با این آسیبها روبهرو شوند؛ بدون پشتوانه کافی یا شبکههای همبستگی فرامرزی، آن هم در فضایی که ذاتاً منطقهای و جهانی است.
در چنین شرایطی، شبکه ایمنی زنان در فضای دیجیتال روز شنبه ۳۱ ژانویه بهعنوان یک ابتکار مشترک منطقهای راهاندازی شد تا ایمنی دیجیتال زنان را به یک مطالبه جدی حقوقی و توسعهای تبدیل کند؛ مطالبهای مبتنی بر همکاری جمعی، هماهنگی منطقهای و حضور مؤثر زنان در قلب سیاستهای دیجیتال.
زنان در مرکز فضای دیجیتال
راهاندازی این شبکه در زمانی صورت میگیرد که پلتفرمهای دیجیتال به یکی از اصلیترین عرصههای حضور زنان؛ چه بهعنوان روزنامهنگار، فعال مدنی، کنشگر حقوق بشر، تولیدکننده محتوا یا زنانی که تجربهها و دیدگاههای شخصی خود را بیان میکنند، در فضای عمومی تبدیل شدهاند.
اما همزمان با گسترش این حضور، اشکال هدفمند خشونت مبتنی بر جنسیت نیز افزایش یافته و برای بسیاری از زنان، فضای دیجیتال را از بستری برای بیان و توانمندسازی به محیطی ناامن و تهدیدآمیز بدل کرده است.
به گفته نهادهای مؤسس شبکه، خشونت دیجیتال بازتاب همان خشونتها و تبعیضهایی است که زنان در دنیای واقعی با آن روبهرو هستند؛ با این تفاوت که در فضای آنلاین، این خشونتها با ابزارهای تازه بازتولید میشوند و آثار مستقیمی بر ادامه فعالیت حرفهای، سلامت روان، انتخابهای شغلی و حق حضور عمومی زنان میگذارند.
اسماء فتحی، رئیس هیئت امنای مؤسسه «مؤنّت سالم» برای توانمندسازی زنان، میگوید ایده شکلگیری این شبکه حاصل سالها کار میدانی با زنان و شناخت نیازهای واقعی آنهاست. به گفته او، مقابله با خشونت دیجیتال بدون همبستگی منطقهای و همکاری زنان در سطح فراملی امکانپذیر نیست.
او تأکید میکند که افزایش آگاهی نسبت به خطرات نقضهای دیجیتال نشان داده است این مسئله دیگر محدود به افراد یا کشورها نیست و ایمنی زنان در فضای دیجیتال به یک موضوع حقوقی و توسعهای فرامرزی تبدیل شده که نیازمند اقدام سازمانیافته، پاسخهای جمعی و سیاستهایی است که زنان را در کانون توجه قرار دهد.
از سکوت تا اقدام جمعی
مسئولان شبکه میگویند بسیاری از زنان، به دلایل مختلف از جمله ترس از انگزنی، نبود سازوکارهای مؤثر گزارشدهی یا بیاعتمادی به نهادهای رسمی، خشونتهای دیجیتال را در سکوت تحمل میکنند. شبکه ایمنی زنان در فضای دیجیتال تلاش دارد این سکوت را بشکند و تجربههای فردی را به یک مسئله عمومی تبدیل کند که نیازمند پاسخ جمعی و سازمانیافته است.
در این رویکرد، زنان نه بهعنوان قربانی، بلکه بهعنوان کنشگر دیده میشوند. شبکه میکوشد علاوه بر فراهم کردن ابزارهای حفاظتی، آگاهی زنان از حقوق دیجیتال را افزایش دهد، توانمندی آنها را برای مقابله و مطالبهگری تقویت کند و مسیر دستیابی به سیاستهای عادلانهتر را هموار سازد.
مکرم عوده، رئیس مجمع اجتماعی و اقتصادی توانمندسازی زنان و هماهنگکننده منطقهای شبکه، راهاندازی این ابتکار را گامی مهم در عبور از صرف شناسایی مشکلات به اقدام عملی و سازمانیافته برای مقابله با خشونت دیجیتال میداند.
به گفته او: «زنان در منطقه ما تنها به ابزارهای فنی برای حفاظت نیاز ندارند؛ آنها به چارچوبهای حقوقی روشن و همکاری جدی منطقهای نیاز دارند؛ همکاریای که ایمنی دیجیتال را به کرامت انسانی و حق مشارکت امن و برابر در فضای عمومی پیوند بزند.»
ایمنی دیجیتال، شرط مشارکت برابر
به باور او، نبود ایمنی دیجیتال مستقیماً بر میزان حضور و اثرگذاری زنان در رسانه، سیاست، جامعه مدنی و اقتصاد دیجیتال تأثیر میگذارد و بسیاری از زنان را به کنارهگیری از بحثهای عمومی، خودسانسوری یا واگذاری نقشهای رهبری وادار میکند.
او تأکید میکند که بدون تضمین ایمنی زنان در فضای دیجیتال، مشارکت کامل و برابر آنها در زندگی عمومی ممکن نیست و هرگونه سخن گفتن از تحول دیجیتال یا توسعه پایدار، بدون مقابله با خشونت دیجیتال مبتنی بر جنسیت، ناقص خواهد بود.
شبکهای از زنان برای زنان
شبکه ایمنی زنان در فضای دیجیتال با رهبری زنان و با مشارکت نهادهای زنانه و حقوقی از سه کشور عربی اداره میشود؛ شبکهای که بر همبستگی منطقهای، تبادل تجربهها و طراحی راهکارهایی برآمده از واقعیت زندگی زنان تأکید دارد، نه راهحلهایی تحمیلی از بالا.
هیئت مؤسس اعلام کرده است که این شبکه بر مستندسازی تجربههای زنان، تقویت صدای آنها و پیوند دادن مبارزه برای ایمنی دیجیتال با مبارزه گستردهتر برای عدالت جنسیتی و حقوق زنان در جهان عرب تمرکز خواهد کرد.
با تأکید بر اینکه ایمنی دیجیتال یک امتیاز فنی یا موضوعی حاشیهای نیست، بلکه حقی اساسی از حقوق زنان است، شبکه ایمنی زنان در فضای دیجیتال گامی عملی در مسیر ایجاد فضایی دیجیتال عادلانهتر و فراگیرتر بهشمار میآید؛ فضایی که زنان بتوانند بدون ترس از حذف یا هدفگیری، حضور داشته باشند، نظر بدهند و فعالیت کنند.
این شبکه معتقد است حفاظت از زنان در فضای دیجیتال، پیششرط مشارکت برابر آنها در رسانه، سیاست، جامعه مدنی و اقتصاد دیجیتال است و تأکید میکند هر برنامه توسعهای یا تحولخواهانهای که ایمنی زنان را در مرکز خود قرار ندهد، برنامهای ناقص خواهد بود.
همزمان با تلاش برای گسترش اعضا و ایجاد ائتلافهای منطقهای گستردهتر، شبکه ایمنی زنان در فضای دیجیتال بر تعهد خود برای ساخت فضایی دیجیتال تأکید میکند که کرامت زنان را محترم بداند، از حقوق آنها پاسداری کند و بازتابدهنده مبارزه مستمرشان برای عدالت جنسیتی در جهان واقعی و فضای مجازی باشد.