سميرا محمدی

در بخش نخست خواندیم که آگاهی‌بخشی به‌تنهایی برای مهار سرطان پستان کافی نیست. در این بخش، تفاوت آگاهی‌رسانی، غربالگری و تشخیص، عوامل خطر، مسیر درمان، ضرورت ثبت داده‌ها در ایران و اهمیت دسترسی واقعی به خدمات سلامت بررسی می‌شود.

 

آگاهی‌رسانی، غربالگری و تشخیص؛ سه مفهوم متفاوت

در بحث عمومی سرطان پستان، آگاهی‌رسانی، غربالگری و تشخیص گاهی به‌جای یکدیگر استفاده می‌شوند، درحالی‌که هرکدام مفهوم و کارکرد متفاوتی دارند.

آگاهی‌رسانی به شناخت بیماری، نشانه‌های هشداردهنده و ضرورت مراجعه برای بررسی تغییرات مشکوک مربوط است. هدف آن کمک به افراد برای تشخیص اهمیت علائم و مراجعه به‌موقع به خدمات پزشکی است.

غربالگری به بررسی افراد فاقد نشانه با هدف شناسایی احتمالی بیماری پیش از بروز علائم آشکار گفته می‌شود. ماموگرافی یکی از روش‌های غربالگری سرطان پستان است. تصمیم‌گیری درباره سن شروع، فاصله زمانی و گروه‌های هدف غربالگری باید بر اساس راهنماهای معتبر پزشکی، سطح خطر و شرایط نظام سلامت انجام شود.

تشخیص، مرحله‌ای است که در آن نشانه‌ها یا یافته‌های مشکوک با بررسی‌های پزشکی ارزیابی می‌شوند تا وجود یا نبود بیماری مشخص شود. بسته به شرایط فرد، این فرایند ممکن است شامل معاینه، تصویربرداری، نمونه‌برداری و بررسی آسیب‌شناختی باشد.
این تمایز از نظر سیاست‌گذاری سلامت اهمیت دارد. افزایش آگاهی ممکن است افراد بیشتری را به مراجعه ترغیب کند؛ اما اگر مسیر ارزیابی تشخیصی متناسب با این نیاز فراهم نباشد، مراجعه بیشتر الزاماً به تشخیص سریع‌تر منجر نمی‌شود. به همین ترتیب، وجود خدمات غربالگری به‌تنهایی کافی نیست و باید امکان پیگیری نتایج مشکوک و دسترسی به تشخیص قطعی نیز وجود داشته باشد.
همچنین، خودآزمایی پستان جایگزین غربالگری توصیه‌شده یا ارزیابی پزشکی نیست. شناخت تغییرات غیرعادی می‌تواند به مراجعه به‌موقع کمک کند، اما تعیین علت تغییرات و تشخیص بیماری نیازمند بررسی پزشکی است. وجود یا نبود سابقه خانوادگی نیز به‌تنهایی برای تعیین خطر فرد کافی نیست؛ زیرا بسیاری از زنان مبتلا، سابقه خانوادگی شناخته‌شده‌ای از سرطان پستان ندارند.]۱]

هر برنامه آگاهی‌رسانی باید از ارائه پیام‌های گمراه‌کننده پرهیز کند و به‌جای ایجاد اطمینان کاذب، افراد را به دریافت اطلاعات معتبر و مراجعه برای ارزیابی علائم مشکوک راهنمایی کند. در عین حال، سیاست‌گذاران باید اطمینان حاصل کنند که افزایش تقاضا برای خدمات تشخیصی با ظرفیت کافی برای انجام بررسی‌ها و پیگیری نتایج همراه است.

 

عوامل خطر و ضرورت پرهیز از برداشت‌های نادرست

سرطان پستان یک بیماری واحد با علت ساده و یکسان نیست. خطر ابتلا تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل قرار دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به افزایش سن، جنسیت، سابقه خانوادگی، برخی تغییرات ژنتیکی ارثی، سابقه پرتودرمانی در ناحیه قفسه سینه، چاقی، مصرف الکل و برخی عوامل مرتبط با سابقه باروری و درمان‌های هورمونی اشاره کرد.]۱]

با این حال، وجود یک عامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست و نبود عوامل خطر شناخته‌شده نیز بیماری را ناممکن نمی‌کند. سازمان جهانی بهداشت گزارش می‌کند که حدود ۸۰ درصد سرطان‌های پستان در زنانی رخ می‌دهند که عامل خطر قابل‌تغییر مشخصی، جز جنسیت و افزایش سن، ندارند.]۱]

این نکته برای آگاهی‌رسانی عمومی اهمیت دارد. نسبت‌دادن بیماری به رفتار فردی یا القای این تصور که همه موارد ابتلا با تغییر سبک زندگی قابل پیشگیری‌اند، با شواهد علمی سازگار نیست. اصلاح برخی عوامل خطر می‌تواند در کاهش احتمال ابتلا نقش داشته باشد، اما پیشگیری کامل از همه موارد ممکن نیست.

بنابراین، برنامه‌های سلامت باید هم‌زمان بر کاهش عوامل خطر قابل‌تغییر، آگاهی درباره علائم، تشخیص زودهنگام و دسترسی به درمان تمرکز کنند. این رویکرد از سرزنش بیماران پرهیز می‌کند و مسئولیت نظام سلامت را در فراهم‌کردن مراقبت مناسب به رسمیت می‌شناسد.
 

مسیر درمان پس از تشخیص

تشخیص قطعی، پایان مسیر مراقبت نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای است که در آن بیمار باید به خدمات درمانی متناسب با نوع و مرحله بیماری دسترسی داشته باشد. برنامه درمانی سرطان پستان ممکن است شامل جراحی، پرتودرمانی، درمان‌های دارویی مانند شیمی‌درمانی، هورمون‌درمانی یا درمان‌های هدفمند باشد. انتخاب روش یا ترکیب روش‌ها به ویژگی‌های تومور، میزان گسترش بیماری و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.]۱]

درمان مناسب تنها به انتخاب یک روش پزشکی محدود نمی‌شود. ارجاع به مراکز تخصصی، تکمیل بررسی‌های لازم، تصمیم‌گیری درباره برنامه درمانی، پیگیری عوارض و اطمینان از تکمیل درمان نیز اهمیت دارند. سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که درمان‌های سرطان پستان زمانی مؤثرترند که به‌موقع آغاز شوند و دوره توصیه‌شده درمان به‌طور کامل دنبال شود.]۱]

به همین دلیل، سنجش عملکرد نظام سلامت باید فراتر از شمار موارد تشخیص‌داده‌شده باشد. باید مشخص شود چه تعداد از بیماران پس از تشخیص به درمان مناسب دسترسی پیدا می‌کنند، چه مدت برای آغاز درمان منتظر می‌مانند و آیا می‌توانند دوره درمان را تکمیل

کنند.
این موضوع در ایران نیز اهمیت دارد. آمار سالانه ابتلا، اگرچه برای نشان‌دادن حجم بیماری ضروری است، به‌تنهایی نمی‌تواند وضعیت دسترسی به درمان یا پیامدهای آن را روشن کند. برای ارزیابی جامع‌تر، انتشار داده‌های قابل مقایسه درباره مرحله تشخیص، فاصله مراجعه تا تشخیص قطعی، زمان آغاز درمان و بقای بیماران ضروری است.

 

ضرورت داده‌های دقیق و قابل مقایسه در ایران

برای شناخت دقیق وضعیت سرطان پستان در ایران، باید مجموعه‌ای از شاخص‌ها به‌صورت منظم منتشر شود. شمار موارد جدید، نرخ بروز استانداردشده سنی، میزان مرگ‌ومیر، مرحله بیماری هنگام تشخیص، مدت‌زمان رسیدن به تشخیص قطعی و بقای بیماران، هرکدام بخشی از تصویر بیماری را نشان می‌دهند.

این شاخص‌ها باید با تعریف‌های روشن و روش‌های قابل مقایسه منتشر شوند.

آمارهای وزارت بهداشت، برآوردهای GLOBOCAN و نتایج مطالعات بیمارستانی ممکن است از نظر جمعیت مورد بررسی، سال مرجع و روش محاسبه متفاوت باشند. بنابراین، کنار هم قرار دادن ارقام بدون توضیح این تفاوت‌ها می‌تواند به برداشت نادرست از روند بیماری منجر شود.

مطالعات بیمارستانی برای شناسایی موانع احتمالی و طرح پرسش‌های پژوهشی ارزشمندند، اما جایگزین داده‌های ملی نیستند. برای مثال، یافته‌های مطالعه ۷۲۵ بیمار در شیراز و کرماشان، اطلاعات مهمی درباره تأخیر و مرحله تشخیص در جمعیت مورد بررسی ارائه می‌کنند؛ اما برای تعیین میزان تأخیر در سراسر ایران باید از داده‌های گسترده‌تر و نماینده جمعیت ایران استفاده کرد.]۶]

همچنین، انتشار منظم داده‌ها باید امکان ارزیابی تغییرات در طول زمان را فراهم کند. مقایسه سالانه شاخص‌هایی که تعریف و روش محاسبه یکسان دارند، می‌تواند به شناسایی روندها کمک کند. در مقابل، تفاوت میان دو برآورد با روش‌های متفاوت به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره افزایش یا کاهش واقعی بیماری کافی نیست.

تقویت ثبت سرطان، بهبود کیفیت اطلاعات و انتشار شفاف شاخص‌های تشخیص و درمان، نه‌تنها برای پژوهشگران بلکه برای برنامه‌ریزان سلامت و عموم جامعه اهمیت دارد. بدون داده‌های قابل اعتماد، ارزیابی میزان موفقیت برنامه‌ها و شناسایی بخش‌هایی که به بهبود نیاز دارند دشوار خواهد بود.

 

از آگاهی‌بخشی تا دسترسی واقعی به درمان

سرطان پستان مسئله‌ای نیست که بتوان با یک پیام اطلاع‌رسانی یا توصیه فردی به‌تنهایی با آن مقابله کرد. آگاهی عمومی، مراجعه به‌موقع، تشخیص قطعی و درمان مناسب، حلقه‌های یک مسیر واحد هستند و ضعف در هر بخش می‌تواند اثربخشی بخش‌های دیگر را محدود کند.

تازه‌ترین برآوردهای جهانی، با حدود ۲.۴ میلیون مورد جدید و ۶۹۴ هزار مرگ در سال ۲۰۲۴، گستردگی بار این بیماری را نشان می‌دهند. اختلاف میان بقای پنج‌ساله در کشورهای کم‌درآمد و پردرآمد نیز بیانگر آن است که پیامدهای سرطان پستان در سطح جهان به‌شدت نابرابرند.]۱، ۲]

در ایران، گزارش سالانه بیش از ۱۹ هزار مورد جدید و یافته‌های مطالعه چندمرکزی درباره تأخیر در تشخیص، اهمیت توجه هم‌زمان به آگاهی عمومی و مسیر دسترسی به خدمات پزشکی را برجسته می‌کنند.[۴، ۶] این داده‌ها، در کنار ضرورت تقویت اطلاعات ملی، نشان می‌دهند که بررسی وضعیت بیماری نباید تنها به شمار ابتلا محدود بماند.

سیاست‌گذاری مؤثر باید بر ارتقای آگاهی، دسترسی به ارزیابی تشخیصی، کاهش تأخیر در رسیدن به تشخیص قطعی و فراهم‌کردن امکان دریافت درمان کامل متمرکز باشد. در کنار آن، انتشار منظم داده‌های معتبر درباره مرحله بیماری، زمان تشخیص و پیامدهای درمان می‌تواند زمینه ارزیابی سیاست‌ها و شناسایی نقاط ضعف را فراهم کند.

معیار موفقیت در مقابله با سرطان پستان، صرفاً تعداد برنامه‌های آگاهی‌رسانی یا شمار موارد شناسایی‌شده نیست. آنچه اهمیت نهایی دارد، امکان دسترسی بیماران به تشخیص به‌موقع و مراقبت درمانی مناسب است. آگاهی عمومی زمانی به ابزاری مؤثر برای کاهش پیامدهای بیماری تبدیل می‌شود که با خدمات قابل دسترس، پیگیری منظم و سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد همراه باشد.

 

منابع

۱. سازمان جهانی بهداشت (WHO). «سرطان پستان»؛ برگه اطلاعاتی، به‌روزرسانی ۳ ژوئیه ۲۰۲۶

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/breast-cancer

۲. سازمان جهانی بهداشت (WHO). «برآوردهای بقای جهانی سرطان پستان»؛ داده‌های بقای خالص پنج‌ساله برای تشخیص‌های سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱، منتشرشده در سال ۲۰۲۶

https://www.who.int/data/gho/data/themes/breast-cancer-survival

۳. سازمان جهانی بهداشت (WHO). «ابتکار جهانی سرطان پستان»

https://www.who.int/initiatives/global-breast-cancer-initiative

۴. «بروز سالانه ۱۹ هزار مورد ابتلا به سرطان پستان در ایران/ نشانی مراکز ماموگرافی رایگان»، ۲۳ مهر ۱۴۰۴

https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/07/23/3424178/

۵. آژانس بین‌المللی پژوهش درباره سرطان (IARC). «برگه اطلاعات ایران»، پایگاه جهانی سرطان GLOBOCAN 2022.

https://gco.iarc.who.int/media/globocan/factsheets/populations/364-iran-islamic-republic-of-fact-sheet.pdf

Foroozani, E., Ghiasvand, R., Mohammadianpanah, M., Afrashteh, S., Bastam, D., Kashefi, F., Shakarami, S., & Dianatinasab, M. “Determinants of delay in diagnosis and end stage at presentation among breast cancer patients in Iran: a multi-center study.” Scientific Reports, 10, 21477 (2020).
https://doi.org/10.1038/s41598-020-78517-6