سمیرا محمدی
اکتبر؛ از آگاهی‌بخشی تا مطالبه دسترسی به درمان

ماه اکتبر که از سال ۱۹۸۵ در ایالات متحده با نماد روبان صورتی برای آگاهی‌بخشی و تشویق به تشخیص زودهنگام سرطان پستان آغاز شد، امروزه به فرصتی جهانی برای حمایت از بیماران و تأکید بر دسترسی به خدمات درمانی بدل گشته است. با این حال، اثربخشی تشخیص زودهنگام به امکانات نظام سلامت بستگی دارد و تفاوت در دسترسی‌ها، فاصله میان پیام‌های آگاهی‌بخش و شرایط واقعی درمان را آشکار می‌سازد. سرطان پستان فراتر از یک مسئله پزشکی، بر ابعاد گوناگون زندگی بیماران اثر می‌گذارد و مقابله با آن نیازمند فراتر رفتن از توصیه به مراجعه زودهنگام و تضمین دسترسی واقعی به خدمات تشخیصی و درمانی است.

 

تصویری جهانی از سرطان پستان

بر اساس برآوردهای سازمان جهانی بهداشت در ژوئیه ۲۰۲۶، در سال ۲۰۲۴ حدود ۲.۴ میلیون زن در جهان به سرطان پستان مبتلا شده‌اند، ۶۹۴ هزار مرگ ثبت شده و ۸.۲ میلیون نفر با این بیماری زندگی می‌کرده‌اند. ]۱]

این بیماری در تمامی کشورها رخ می‌دهد و از عوامل اصلی مرگ‌ومیر زنان است، اما میزان بروز و پیامدهای آن تفاوت دارد. تحلیل درست این آمار مستلزم تفکیک میان موارد جدید، بار تجمعی بیماری، میزان مرگ‌ومیر و نرخ‌های استانداردشده سنی است تا اثربخشی نظام سلامت در کنار مرحله تشخیص و بقای بیماران ارزیابی شود.

 

نابرابری جهانی در بقای بیماران

یافته‌های ۲۰۲۶ سازمان جهانی بهداشت درباره بقای خالص پنج‌ساله (مربوط به مبتلایان ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱) نشان می‌دهد که میانگین جهانی این شاخص ۷۷.۸ درصد است.] ۲]

این رقم در کشورهای کم‌درآمد ۴۱.۹ درصد و در کشورهای پردرآمد ۸۷.۳ درصد برآورد شده است.] ۲]

این اختلاف ۴۵.۴ درصدی بیانگر نابرابری عمیقی در پیامدهای بیماری است که فراتر از تفاوت‌های زیستی بیماران، ریشه در وضعیت نظام سلامت دارد.

برای تحلیل روند بیماری در ایران باید داده‌هایی با تعریف یکسان و سال‌های قابل مقایسه در کنار هم قرار گیرند. صرف تفاوت دو عدد، بدون توجه به روش محاسبه، برای نتیجه‌گیری درباره افزایش یا کاهش بروز بیماری کافی نیست.

با این حال، اعلام بیش از ۱۹ هزار مورد جدید در سال نشان می‌دهد که سرطان پستان بار قابل‌توجهی بر نظام سلامت ایران تحمیل می‌کند. این حجم از ابتلا، اهمیت دسترسی به خدمات تشخیصی، ظرفیت مراکز تخصصی و پیگیری بیماران پس از تشخیص را برجسته می‌کند.
در همان گزارش وزارت بهداشت، شناسایی بیماری در مراحل اولیه با احتمال بیشتر درمان موفق همراه دانسته شده است.]۴]

 اهمیت این نکته در آن است که تشخیص زودهنگام می‌تواند فرصت‌های درمانی را بهبود بخشد؛ اما تحقق این هدف مستلزم آن است که افراد بتوانند به‌موقع به خدمات پزشکی دسترسی پیدا کنند و پس از تشخیص نیز درمان متناسب با وضعیت خود را دریافت کنند.

تأخیر در تشخیص؛ شواهد یک مطالعه در ایران

یکی از پژوهش‌های مرتبط با وضعیت تشخیص سرطان پستان در ایران، مطالعه‌ای چندمرکزی است که در ۸ دسامبر ۲۰۲۰ در نشریه علمی Scientific Reports منتشر شد. این پژوهش ۷۲۵ بیمار مبتلا به سرطان پستان را در شیراز و کرماشان، در فاصله ژوئن ۲۰۱۷ تا دسامبر ۲۰۱۹، بررسی کرد. هدف مطالعه، ارزیابی ارتباط میان عوامل اجتماعی و بالینی، تأخیر در تشخیص و مرحله بیماری هنگام تشخیص بود.]۶]

بر اساس یافته‌های این پژوهش، ۴۵.۸ درصد از بیماران بررسی‌شده هنگام تشخیص در مرحله سوم یا مراحل پیشرفته‌تر بیماری قرار داشتند. همچنین، ۲۴۴ نفر از ۷۲۵ بیمار، معادل ۳۴ درصد، بیش از سه ماه تأخیر در تشخیص را تجربه کرده بودند.]۶]
این ارقام نشان می‌دهند که در جمعیت مورد بررسی، تشخیص در مراحل پیشرفته و تأخیر طولانی در مسیر تشخیص از مسائل مهم بوده‌اند. با این حال، این مطالعه بر بیماران دو شهر و دوره زمانی مشخص متمرکز بود؛ بنابراین، درصدهای گزارش‌شده را نمی‌توان بدون داده‌های ملی به همه زنان مبتلا به سرطان پستان در ایران تعمیم داد.

پژوهش مذکور همچنین ارتباط میان مرحله بیماری هنگام تشخیص و برخی عوامل اجتماعی و بالینی را بررسی کرد. بر اساس نتایج آن، محل سکونت، وضعیت تأهل، سابقه خانوادگی سرطان پستان، سابقه بیماری خوش‌خیم پستان، آگاهی درباره خودآزمایی، مدت تأخیر در تشخیص و شماری از ویژگی‌های دیگر با مرحله بیماری یا تأخیر در تشخیص ارتباط داشتند. در تحلیل آماری مطالعه، زندگی در مناطق روستایی در مقایسه با مناطق شهری با احتمال بیشتر تشخیص در مرحله پیشرفته همراه بود؛ نسبت شانس تعدیل‌شده برای این ارتباط ۱.۶۹ گزارش شد.]۶]

این یافته به معنای علت مستقیم زندگی روستایی در تشخیص دیرهنگام نیست، اما اهمیت توجه به تفاوت‌های جغرافیایی و اجتماعی را در دسترسی به خدمات سلامت نشان می‌دهد.

تأخیر در تشخیص در دو مرحله رخ می‌دهد: نخست، فاصله میان مشاهده نشانه تا مراجعه فرد به پزشک که نیازمند ارتقای آگاهی عمومی است؛ دوم، مراحل پزشکی و تشخیصی که به امکانات نظام سلامت و دسترسی تخصصی بستگی دارد. از این رو، تمرکز صرف بر رفتار فردی بیماران نمی‌تواند ابعاد گوناگون این مسئله را تبیین کند.

در عین حال، مطالعه شیراز و کرماشان به‌تنهایی برای تعیین میزان تأخیر در کل ایران کافی نیست. برای شناخت دقیق‌تر وضعیت ایران، به داده‌های ملی درباره مرحله تشخیص، زمان مراجعه، مدت تکمیل ارزیابی تشخیصی و دسترسی بیماران به درمان نیاز است.

 

در بخش دوم، تمایز آگاهی‌رسانی، غربالگری و تشخیص، عوامل خطر، مسیر درمان و وضعیت آمار سرطان پستان در ایران بررسی می‌شود.

 

منابع

۱. سازمان جهانی بهداشت (WHO). «سرطان پستان»؛ برگه اطلاعاتی، به‌روزرسانی ۳ ژوئیه ۲۰۲۶.

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/breast-cancer

۲. سازمان جهانی بهداشت (WHO). «برآوردهای بقای جهانی سرطان پستان»؛ داده‌های بقای خالص پنج‌ساله برای تشخیص‌های سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱، منتشرشده در سال ۲۰۲۶.

 

https://www.who.int/data/gho/data/themes/breast-cancer-survival

۳. سازمان جهانی بهداشت (WHO). «ابتکار جهانی سرطان پستان».

 

https://www.who.int/initiatives/global-breast-cancer-initiative

۴. بروز-سالانه-۱۹هزار-مورد-ابتلا-به-سرطان-پستان-در-ایران-نشانی-مراکز-ماموگرافی-رایگان.

https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/07/23/3424178/

 

۶. Foroozani, E., Ghiasvand, R., Mohammadianpanah, M., Afrashteh, S., Bastam, D., Kashefi, F., Shakarami, S., & Dianatinasab, M. “Determinants of delay in diagnosis and end stage at presentation among breast cancer patients in Iran: a multi-center study.” Scientific Reports, 10, 21477 (2020).
https://doi.org/10.1038/s41598-