در خاورمیانه امروز، صدای عصرِ زنان طنین‌انداز است(۶)

در سوریه‌ای که پس از سقوط حکومت اسد در حال شکل‌گیری است، حقوق و جایگاه زنان با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو شده است. از حذف زنان از عرصه‌های تصمیم‌گیری تا خشونت و ربایش و تلاش برای محدود کردن دستاوردهای آنان، مبارزه برای آزادی و برابری همچنان ادامه دارد.

مركز خبر- در این گزارش به بررسی وضعیت زنان در سوریه پس از تحولات سیاسی، تغییرات قانونی و ساختارهای جدید حکمرانی می‌پردازيم. همچنین ضمن اشاره به برخی دستاوردهای قانون اساسی، از تداوم خشونت، تبعیض، محدودیت‌های آموزشی، اقتصادی و سیاسی علیه زنان خواهیم پرداخت و بر ضرورت راهکارهای راهبردی برای تضمین حقوق زنان در سوریه جدید سخن به‌میان می‌آوریم.

 

دستاوردهای قانونی و قانون اساسی

تصویب اعلامیه قانون اساسی سال ۲۰۲۵ پیشرفتی مهم به شمار می‌رود؛ به‌ویژه مواد ۲۱ و ۲۲ که به‌صراحت بر حمایت از حقوق زنان، حق آموزش، اشتغال و برابری در برابر قانون تأکید دارند.

با این حال، باید توجه داشت که این اعلامیه قانون اساسی، قانون جدیدی نیست که برابری جنسیتی را در تمامی زمینه‌ها محقق کرده باشد، بلکه می‌توان آن را گامی اولیه برای تضمین حقوق اساسی زنان در سطح قانون اساسی دانست. با وجود این، میان آنچه در قوانین موقت سوریه تصریح شده و واقعیت‌های موجود در جامعه فاصله زیادی وجود دارد؛ شکافی که تقریباً در همه حوزه‌ها مشهود است.

از سوی دیگر، موضوع اعطای تابعیت سوری به فرزندان زنان سوری که با مردان خارجی ازدواج کرده‌اند، با مطرح شدن پیشنهاد اصلاح ماده ۳ قانون تابعیت سوریه، وارد مرحله تازه‌ای از بحث‌های حقوقی و سیاسی شده است. این موضوع در سطح بین‌المللی، به‌ویژه در ژنو و سازمان ملل متحد نیز مطرح شده و هدف آن، فراهم کردن امکان انتقال تابعیت مادر به فرزندان بر اساس اعلامیه قانون اساسی جدید است.

این پیشنهاد نگرانی‌های بسیاری را به همراه داشته است. این نگرانی‌ها به زمان ارائه پیشنهاد، شرایط سیاسی و امنیتی سوریه و میزان آمادگی نهادهای دوره انتقالی برای اجرای آن مربوط می‌شود. همچنین موضوع مردان خارجی که از طریق گروه‌های مسلحی مانند داعش، جبهه النصره، القاعده و ارتش ملی سوریه (SNA) وارد سوریه شده‌اند و با زنانی ازدواج کرده‌اند که اکنون بحث اعطای تابعیت به فرزندان حاصل از این ازدواج‌ها مطرح است، پرسش‌های اساسی درباره آینده سوریه ایجاد کرده است.

تقسیمات اجتماعی، تغییرات جمعیتی و پیچیدگی‌های ثبت اطلاعات جمعیت که همگی از بحران ادامه‌دار سوریه ناشی می‌شوند، هرگونه تلاش برای حل مسئله تابعیت بدون ارزیابی جامع و پیش‌دستانه و تدوین تضمین‌های قانونی روشن را دشوارتر می‌کنند.

 

مشارکت سیاسی و تصمیم‌گیری

زنان همچنان به‌صورت آگاهانه و نظام‌مند در عرصه مشارکت سیاسی و تصمیم‌گیری نادیده گرفته می‌شوند و در نمایندگی سیاسی خود با خلأهای جدی روبه‌رو هستند.

با وجود تلاش‌ها و مطالبات مستمر برای افزایش نمایندگی زنان در مراحل انتقالی، میزان حضور آنان همچنان پایین بوده است. آمارهای سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد سهم زنان در پارلمان انتقالی و مراکز عالی تصمیم‌گیری برخی نهادها از ۵.۵ تا ۱۰ درصد فراتر نرفته است؛ این ارقام از شکافی قابل‌توجه میان زنان و مردان حکایت دارد.

در ساختار ائتلاف (ه.ت.ش) که نیروهای خود را در نهادهای مختلف دولتی سوریه جای داده، هدف ایجاد نظامی جدید دنبال می‌شود؛ نظامی که بر پایه شریعت سخت‌گیرانه و راهبرد سیاسی ـ اسلامی رادیکال استوار است. در نظم مورد نظر، زنان در جایگاه شهروندان درجه دوم قرار می‌گیرند و شایستگی حضور در مسئولیت‌های حکومتی و سیاسی برای آنان زیر سؤال می‌رود.

در ساختار حکمرانی جدیدی که برای سوریه طراحی می‌شود، زنان از موقعیت‌های تصمیم‌گیری و مسئولیت‌های کلیدی کنار گذاشته می‌شوند و به جای آن، عمدتاً به فعالیت‌های بشردوستانه یا سطوح پایین‌تر سلسله‌مراتب اداری محدود می‌شوند.

 

وضعیت اقتصادی و بازسازی

در حوزه اقتصادی و بازسازی، زنان نقش مهمی در هدایت روند احیای سریع کشور ایفا می‌کنند. در سال‌های جنگ، زنان بخش قابل‌توجهی از خلأهای بازار کار را پر کرده‌اند، اما همچنان میزان فقر در میان زنان سوری در بالاترین سطح قرار دارد.

زنان سوری در مراکز پیشرو در حوزه نظارت مالی، تحلیل و مدیریت بانکی حضور داشته‌اند، اما این حضور به‌تنهایی برای دستیابی آنان به استقلال اقتصادی و مالی کافی نیست.

در حوزه کارآفرینی نیز رویدادهای اقتصادی، از جمله کنفرانس «پروژه سوریه ۲۰۲۶»، با تمرکز بر توانمندسازی و مشارکت زنان در کسب‌وکار، پروژه‌های سبز و انرژی‌های تجدیدپذیر، این موضوعات را در اولویت برنامه‌های بازسازی قرار داده‌اند.

 

آموزش و حقوق بشر

سوریه با مشکلات جدی آموزشی و محدودیت‌های حقوق بشری در زمینه دسترسی به رشته‌های تحصیلی مرتبط با امنیت روبه‌رو است. در اواخر سال ۲۰۲۶، مقام‌های سوریه شرایط جدیدی برای پذیرش دانشجو اعلام کردند که بر اساس آن، زنان از ورود به بیشتر رشته‌های تخصصی امنیتی در دو دانشگاه دولتی تازه‌تأسیس منع شده‌اند. این تصمیم بحث‌های گسترده و نگرانی‌هایی در زمینه حقوق بشر به دنبال داشته است.

همچنین تغییرات اعمال‌شده در برنامه درسی، بر بافت اجتماعی متنوع سوریه و شکل‌گیری دیدگاه‌های غالب درباره زنان تأثیر گذاشته است. حذف چهره‌های تاریخی زن از کتاب‌های درسی، حذف تصاویر زنان از کتاب‌های آموزشی یا جایگزینی آن‌ها با تصاویری از زنان پوشیده با حجاب و برقع، جهت‌گیری اجتماعی و سیاسی مورد نظر دولت سوریه را آشکار می‌کند.

با توجه به تأثیر عمیق آموزش بر رشد انسانی، چنین اصلاحاتی در برنامه درسی که تغییرات رادیکال و محافظه‌کارانه را دنبال می‌کنند، می‌توانند تلاشی برای بازسازی جامعه در قالب ساختاری یکپارچه، همگون و به‌شدت مردسالارانه تلقی شوند.

از سوی دیگر، زنانی که برای تحصیل یا کار به خارج از استان محل زندگی خود می‌روند، همچنان با دیدگاه‌های محافظه‌کارانه اجتماعی، محدودیت‌های خانوادگی و نبود خوابگاه‌های امن دانشگاهی روبه‌رو هستند.

 

وضعیت انسانی و امنیتی

وضعیت دشوار آوارگان در اردوگاه‌های سوریه همچنان ادامه دارد و امکان بازگشت امن آنان به خانه‌هایشان فراهم نشده است. زنان و کودکان نزدیک به ۷۸ درصد از ساکنان اردوگاه‌های غیررسمی آوارگان را تشکیل می‌دهند.

در حوزه سلامت نیز کمبود خدمات ضروری، فشار مضاعفی بر زنان وارد کرده است. شمار زیادی از زنان، به‌ویژه زنان باردار، به مراقبت‌های بهداشتی باروری و خدمات حمایتی برای مقابله با خشونت مبتنی بر جنسیت دسترسی ندارند. در پی تعطیلی شمار زیادی از مراکز درمانی تحت حمایت بین‌المللی در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، این وضعیت با کاهش شدید خدمات درمانی همراه شده است.

 

سویدا؛ یک سال سرکوب و تلاش برای مقاومت

مبارزه زنان دروزی

سویدا در طول تاریخ سوریه جایگاه ویژه‌ای داشته است. این منطقه افزون بر برخورداری از باورها و هویت ملی خاص خود، به دلیل نقش رهبری مردمش در دوران جنگ و ایستادگی قاطع در برابر سرکوب حکومت‌های مختلف، جایگاه مهمی در تاریخ سوریه دارد. یکی از ویژگی‌های اساسی سویدا، ساختار اجتماعی آن است که بر پایه اندیشه‌ای استوار شده که جامعه آن را پذیرفته است؛ ساختاری که در آن همکاری زنان و مردان همچون پیوندی حیاتی عمل می‌کند.

در دوران حکومت بعث، جامعه سویدا با پیشگامی زنان دروزی، موضعی اعتراضی در برابر سرکوب حکومت و سیاست‌های آن برای ایجاد تفرقه در جامعه اتخاذ کرد. پس از روی کار آمدن گروهک جهادی هیئت تحریر شام نیز مردم سویدا، به‌ویژه زنان دروزی، با قاطعیت در برابر این گروه ایستادگی کردند. آنان حاضر نشدند از هویت خود دست بکشند یا مبارزه در برابر گروه‌های مسلح را کنار بگذارند. به باور نویسنده، مخالفت هیئت تحریر شام با سویدا ناشی از پایبندی جامعه به برابری جنسیتی و روحیه مقاوم و تسلیم‌ناپذیر آن بود؛ مسئله‌ای که در ژوئیه ۲۰۲۵ به حمله‌ای سازمان‌یافته و از پیش طراحی‌شده علیه این منطقه انجامید.

در جریان این حملات، زنان به‌طور ویژه هدف قرار گرفتند؛ ده‌ها زن کشته و شمار زیادی ربوده شدند. زنان دروزی با رنج و آزارهایی مشابه آنچه زنان ایزدی از سوی همین گروه‌های مسلح متحمل شده بودند، روبه‌رو شدند. در واکنش، شماری از زنان سلاح به دست گرفتند، به صفوف مقدم مقاومت پیوستند و تسلیم خشونت تحمیل‌شده نشدند. آنان در مناطق مورد حمله، برای دفاع از جامعه خود فداکاری‌های بسیاری کردند و با وجود تهدیدهای مداوم ربایش، قتل و خشونت، از تلاش برای حفظ همبستگی اجتماعی و پذیرش مسئولیت عقب‌نشینی نکردند.

 

پرونده زنان ناپدیدشده و ربوده‌شده

ناپدید شدن زنان یکی از حساس‌ترین و پیچیده‌ترین مسائل سویدا است؛ نه‌تنها به دلیل ابعاد گسترده این حوادث، بلکه به سبب دشواری دسترسی به اطلاعات دقیق درباره سرنوشت ناپدیدشدگان.

این دشواری‌ها روند مستندسازی و ثبت آماری را پیچیده کرده و اطلاعات موجود برای تعیین دقیق ابعاد واقعی نقض حقوق زنان کافی نیست. همچنین برخی خانواده‌ها امکان پیگیری سرنوشت دختران خود را ندارند و این وضعیت، در کنار ترس و نگرانی‌های اجتماعی، رنج خانواده‌های زنان ناپدیدشده را تشدید می‌کند.

بر اساس داده‌های محلی گردآوری‌شده برای این گزارش، ناپدید شدن ۱۲۰ زن گزارش شده است. اطلاعات موجود نشان می‌دهد این زنان پس از ربوده شدن، در خانه‌های خود کشته شده‌اند. چهار زن نیز همچنان ناپدید هستند. با توجه به دشواری مستندسازی، ترس از افشای اطلاعات و احتمال گزارش نشدن موارد دیگر، این آمار باید صرفاً برآوردی محلی تلقی شود.

پیامدهای این حوادث تنها به زنان ناپدیدشده محدود نمی‌شود و خانواده‌ها و اطرافیان اجتماعی آنان را نیز دربرمی‌گیرد. بی‌اطلاعی از سرنوشت این زنان، خانواده‌ها را در وضعیتی از رنج و انتظار مداوم قرار می‌دهد و در برخی موارد، سکوت به مانعی دیگر در مسیر آشکار شدن حقیقت تبدیل می‌شود.

در واکنش به این وضعیت، ابتکارهای زنانه‌ای شکل گرفته‌اند که خواستار روشن شدن سرنوشت زنان و مردان ربوده‌شده و آزادی آنان هستند. این ابتکارها تأکید می‌کنند که مسئله ربایش، کل جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. یکی از برجسته‌ترین این حرکت‌ها، «سبایا سنَد» است که در پیگیری حق خانواده‌ها برای آگاهی از سرنوشت عزیزانشان نقش مهمی ایفا کرده است. این حرکت نشان می‌دهد زنان از جایگاه قربانیان نقض حقوق، به سمت کنشگری و پیشگامی در سازمان‌دهی فعالیت‌ها حرکت کرده‌اند.

تهدیدها به مرزهای سویدا محدود نمانده و مسیرهایی را نیز دربرگرفته است که غیرنظامیان برای انجام امور روزمره خود از آن‌ها استفاده می‌کنند. مرگ آیا سلام در اتوبوس نشان داد که حتی سفرهای عادی نیز می‌توانند به منبعی از ترس تبدیل شوند؛ به‌ویژه برای زنان و خانواده‌ها.

بررسی اولیه حوادث منتشرشده نشان می‌دهد دست‌کم چهار زن در رویدادهای مختلف مرتبط با استفاده از سلاح جان باخته‌اند. افزون بر این، مواردی از زخمی شدن زنان بر اثر تیراندازی و شلیک‌های پراکنده مستند شده است. این ارقام تصویر کاملی از وضعیت ارائه نمی‌دهند، زیرا پایگاه داده جامع و تفکیک‌شده‌ای بر اساس جنسیت وجود ندارد.

 

زنان دروزی؛ از مقابله با نقض حقوق تا گسترش نقش‌های اجتماعی

حوادث ژوئیه فضای عمومی سویدا را تغییر داد؛ زیرا این منطقه با تهدیدها و نقض مکرر آتش‌بس روبه‌رو شد.

زنان مسئولیت‌های بزرگی بر عهده گرفتند و از باورها و هویت خود دفاع کردند. زنان دروزی با الهام از انقلاب زنان در روژاوای کوردستان، شجاعت و پیشگامی خود در مبارزه را تقویت کردند. آنان در دوران بحران، توانایی خود را در اداره امور جامعه محلی و مشارکت در سازمان‌دهی آن به اثبات رساندند.

حضور زنان در کمیته‌های محله‌ها چشمگیر بود. داده‌های محلی و میدانی ارائه‌شده برای این گزارش نشان می‌دهد میزان مشارکت آنان به حدود ۹۰ درصد رسیده است. حضور زنان همچنین به حوزه‌های اداری و شهرداری گسترش یافته و آنان در سمت‌های شهرداری و دیگر مسئولیت‌های مدیریتی قرار گرفته‌اند. افزون بر این، زنان در فعالیت‌های امدادی، پرستاری، سازمان‌دهی ابتکارها و پاسخ‌گویی به نیازهای روزمره مردم نقش داشته‌اند.

زنان تنها شرکت‌کنندگان این تلاش‌ها نبودند، بلکه در بسیاری از موارد جزو نخستین افرادی بودند که ابتکار عمل را به دست گرفتند و در شرایط بسیار دشوار مسئولیت پذیرفتند. آنان نشان دادند توانایی‌شان در کار و مدیریت کمتر از مردان نیست و مشارکتشان دیگر نقشی فرعی یا بی‌اهمیت محسوب نمی‌شود.

دستاوردی بازگشت‌ناپذیر: دستاوردهای زنان سویدا در این دوره، تأثیری آشکار بر ساختار جامعه محلی گذاشته است. نقش آنان از مشارکت در فعالیت‌های محدود فراتر رفته و به پذیرش مسئولیت‌های مستقیم در کمیته‌های محله، مدیریت، امور شهرداری و فعالیت‌های امدادی گسترش یافته است. زنان اکنون بخشی مهم از پاسخ روزمره جامعه به بحران‌ها هستند.

زنان با فعالیت عملی و پذیرفتن مسئولیت، نه صرفاً با طرح مطالبات، توانایی‌های خود را اثبات کرده‌اند. هرگونه تلاش برای کنار گذاشتن آنان یا محروم کردنشان از مسئولیت‌هایی که پس از اثبات شایستگی به دست آورده‌اند، نشان‌دهنده رویکردی مردسالارانه است که دستاوردهای زنان در جامعه را نادیده می‌گیرد. چنین اقدامی پیش از آنکه عقب‌گردی در مشارکت زنان باشد، شکستی اجتماعی و اخلاقی خواهد بود.

شرایط دشوار، واقعیتی تازه را بر جامعه تحمیل کرد؛ اما زنان نه‌تنها خود را با آن سازگار کردند، بلکه در شکل دادن به این واقعیت نیز نقش داشتند. از این رو، حفظ حضور زنان در جایگاه‌های مسئولیت، تنها دستاوردی برای خود آنان نیست، بلکه ضرورتی برای جامعه‌ای است که در یکی از دشوارترین دوره‌های خود به توانایی‌ها و تجربه زنان نیاز دارد.

 

مبارزه زنان روژاوای کوردستان؛ سالی برای تضمین دستاوردهای ۱۴ ساله

پس از محاصره و حملات به انقلاب

زنان روژاوای کوردستان سال جدید را در شرایطی اضطراری و بسیج عمومی آغاز کردند. با شروع حملات گروه‌های جهادی وابسته به هیئت تحریر شام به مناطق کوردنشین در اوایل سال ۲۰۲۶، روژاوای کوردستان وارد مرحله‌ای تازه شد. این حملات دستاوردهای ۱۴ سال انقلاب روژاوای کوردستان را هدف قرار داد و مبارزه را وارد مرحله‌ای دشوارتر کرد. بیشترین آسیب به ساختار خودسازمان‌دهی زنان و دستاوردهای آنان وارد شد؛ دستاوردهایی که در معرض تهدید و نابودی قرار گرفتند. از همین رو، مبارزه انقلاب زنان نیز هم‌زمان با این حملات وارد مرحله‌ای تازه شد و راهبردهای خود را تغییر داد.

راهبرد کنگره ستار در آغاز سال در روژاوای کوردستان تغییر کرد. راهبرد جدید بر حضور در ساختار سوریه جدید متمرکز است، اما چگونگی این حضور همچنان موضوع بحث میان زنان است. کنگره ستار قصد ادغام در دولت را ندارد، بلکه می‌کوشد با تصویب قوانین مربوط به احزاب و سازمان‌ها، موجودیت خود را تضمین و جایگاه رسمی‌اش را تثبیت کند.

نبود برنامه‌های مشخص دولت موقت برای زنان سوری و سهم اندک آنان در پارلمان، کنگره ستار را به آغاز کارزاری برای دفاع از دستاوردهای زنان و تضمین آن‌ها واداشت. در همین راستا، مجموعه‌ای از فعالیت‌ها با موضوع حمایت از یگان‌های مدافع زن )ی.پ.ژ) زبان کوردی و چگونگی مشارکت سیاسی زنان در سوریه جدید، با حضور شمار زیادی از زنان روژاوای کوردستان برگزار شد.

 

دستاوردهای زنان در روند ادغام

دولت موقت نظام ریاست مشترک را رد کرده و نظام تک‌جنسیتی خود را پیش برده است. با این حال، در پی مبارزات زنان، برای نخستین بار یک زن کورد به ریاست اداره منطقه قامشلو منصوب شد. همچنین در کوبانی، یک زن کورد ریاست شهرداری خلق را بر عهده دارد و در شماری دیگر از نهادها نیز زنان به‌عنوان معاونان رؤسا منصوب شده‌اند.

کنگره ستار پس از برگزاری کنفرانس‌های بازسازی تشکیلاتی خود، نظام کانتونی را منحل کرد و اکنون در ده شهر روژاوای کوردستان سازمان‌دهی می‌شود. مدیران کنگره ستار از طریق انتخابات تعیین شده‌اند و زنان خود نمایندگانشان را انتخاب کرده‌اند.

در حال حاضر، بحث‌ها بر چگونگی سازمان‌دهی کمیته‌ها در محله‌ها و شهرها، تقویت روابط اجتماعی و تغییر ذهنیت مردسالارانه متمرکز است؛ به‌گونه‌ای که زنان حضور پررنگ‌تری در عرصه‌های مختلف زندگی داشته باشند و بتوانند در حوزه اقتصادی نیز استقلال مالی پیدا کنند. با این حال، زنان در کشوری زندگی می‌کنند که از حق رأی آزادانه برخوردار نیستند و این حق برای آنان به رسمیت شناخته نشده است.

کنگره ستار پس از کنفرانس‌های بازسازی خود، با عزم و پافشاری بر ضرورت دستیابی زنان به حقوق قانون اساسی، قانونی و سیاسی‌شان، مبارزه را ادامه می‌دهد. این تشکل همچنین می‌کوشد در سوریه جدید نقش و مأموریتی داشته باشد؛ به‌ویژه آنکه زنان در سال جاری با خشونتی گسترده روبه‌رو بوده‌اند.

زنان روژاوای کوردستان در برابر دولت موقتی که می‌کوشد الگوی زنان افغانستان را بر آنان تحمیل کند، مقاومت می‌کنند و اجازه نمی‌دهند از عرصه‌های اجتماعی و سیاسی حذف شوند. آنان تلاش می‌کنند در قانون اساسی سوریه جدید حضور داشته باشند و هویتشان به رسمیت شناخته شود تا بتوانند تجربه ۱۴ ساله خود را به میراثی برای زنان سراسر سوریه تبدیل کنند و آنان را سازمان‌دهی کنند.

از سوی دیگر، هیئت‌هایی متشکل از زنان دموکرات، روشنفکران، روزنامه‌نگاران و مدافعان آزادی زنان و دموکراسی اجتماعی از اروپا و دیگر نقاط جهان که انقلاب زنان را از نزدیک دنبال کرده و آن را الگویی برای خود قرار داده‌اند، هم‌زمان با حملات به این منطقه راهی روژاوای کوردستان شدند و حمایت خود را از زنان اعلام کردند.

در همین حال، زنان روژاوای کوردستان روند بازسازی نهادها را نیز تسهیل کرده‌اند؛ از جمله نهادهای مبتنی بر ژنئولوژی، مراکز زنان، روستای زنان «ژنوار» و ابتکارهای مشارکتی دیگر که بر پایه اصول دفاع از حقوق زنان و مبارزه با خشونت علیه آنان فعالیت می‌کنند.

پذیرش ژنئولوژی به‌عنوان یک رشته دانشکده‌ای در دانشگاه، از نتایج مبارزات زنان و گسترش حضور اجتماعی دیدگاه مستقل آنان به شمار می‌رود. با این وجود، مشکلاتی مانند قتل زنان، خشونت علیه آنان و اختلافات خانوادگی همچنان در روژاوای کوردستان ادامه دارد. هرچند ساختارهای جمعی ایجادشده از سوی زنان برای مداخله در این مسائل تلاش می‌کنند، سطح آگاهی اجتماعی درباره این مشکلات هنوز به میزان مورد انتظار نرسیده است.

مداخلات سیاسی و امنیتی در منطقه، هم مشکلات عمومی جامعه و هم دشواری‌های خاص زنان را به‌طور چشمگیری افزایش داده است. در مقابل، مشارکت رسمی زنان در نیروهای پلیس، حفاظت از نظم عمومی و نیروهای امنیت داخلی می‌تواند به تقویت مبارزه آنان کمک کند؛ تأثیرات مثبت این مشارکت نیز از هم‌اکنون آشکار شده است.

 

 

یگان‌های مدافع زن تا حدی توانستند ساختار دفاعی خود را حفظ کنند

سال ۲۰۲۶ برای زنان روژاوای کوردستان سالی دشوار و نقطه عطفی بود. با وجود حملات گسترده، آنان از ساختار دفاعی خود دست نکشیدند، بلکه آن را تقویت کردند و شبانه‌روز برای حفاظت از محله‌ها و شهرهای خود در حالت آماده‌باش باقی ماندند. افزون بر این، هر زنی در این منطقه برای دفاع از موجودیت خود و جلوگیری از تعرض به حرمت و کرامتش به پا خاست.

در پی خشونت‌هایی مانند پرتاب پیکر مبارزان زن از ساختمان‌ها در شیخ مقصود و بریدن گیسوان آنان، زنان بار دیگر بر ضرورت حفظ ساختار مستقل دفاعی خود تأکید کردند. سرانجام پس از مبارزه‌ای بی‌وقفه، یگان‌های مدافع زن (ی.پ.ژ) در قالب دو یگان مبارزه با تروریسم سازمان‌دهی شدند: یک یگان در کوبانی و عفرین و یگان دیگر در حسکه و قامشلو که در ساختار وزارت کشور سوریه مستقر شدند.

این سال، با وجود دشواری‌های فراوان، می‌تواند به سال حفاظت و تضمین دستاوردهای زنان تبدیل شود.

دولت موقت برای زنان سوری راهبرد و برنامه مشخصی ندارد، اما کنگره ستار از توانایی سازمان‌دهی زنان در سراسر سوریه برخوردار است؛ هرچند برای تحقق این هدف باید فرصت‌ها و شرایط لازم فراهم شود. زنان سوری به چارچوبی حمایتی، از قوانین عادی تا قانون اساسی، نیاز دارند تا حقوقشان تضمین شود، خشونت علیه آنان پایان یابد و بتوانند جایگاه شایسته‌ای در سوریه جدید به دست آورند.

 

وضعیت زنان علوی در سوریه؛ از حاشیه‌رانی تا ربایش و خشونت سازمان‌یافته

علویان که در گذشته با نام نصیری شناخته می‌شدند، جامعه‌ای هستند که در قرن نهم میلادی شکل گرفتند و در کوهستان‌های ساحلی سوریه پناهگاهی جغرافیایی و اجتماعی یافتند. نقش زنان علوی که تحت تأثیر پیوندهای سنتی شکل گرفته بود، عمدتاً به کشاورزی و مراقبت از خانواده محدود می‌شد. در اوایل قرن بیستم و در دوران قیمومیت فرانسه، زنان به‌تدریج فعالیت در حوزه‌های آموزش و سیاست را آغاز کردند و در ادبیات، هنر و پزشکی نیز گام‌های مهمی برداشتند. با این حال، این تحولات محدود به مناطق خاص و جامعه علوی باقی ماند و در سراسر سوریه گسترش نیافت و به تغییرات ساختاری در کشور منجر نشد.

با آغاز اعتراضات بهار عربی در سال ۲۰۱۱، سوریه وارد چرخه‌ای از خشونت شد که همه اقشار جامعه را تحت تأثیر قرار داد و زنان از جمله گروه‌هایی بودند که بیشترین آسیب را دیدند. نقض حقوق آنان از محرومیت از نیازهای اولیه فراتر رفت و به نقض حقوق بنیادین رسید. در این روند، بدن، روان و استقلال زنان هدف قرار گرفت.

اگرچه این وضعیت سراسر سوریه را دربرگرفت، زنان علوی در مناطق ساحلی در موقعیتی خاص قرار داشتند. با وجود آنکه ریشه‌های علوی حکومت اسد تا حدی برای این جامعه نوعی حمایت اجتماعی فراهم می‌کرد، زنان از این حمایت بی‌بهره ماندند. در نهایت، این زنان بودند که بهای سنگین پیوندهای مذهبی حکومت و سیاست‌های حاشیه‌سازی آن را پرداختند.

پس از سقوط حکومت سوریه در ۸ دسامبر ۲۰۲۴، کشور وارد دوره‌ای تازه از آشفتگی شد. هیئت تحریر شام قدرت را به دست گرفت و موج جدیدی از خشونت آغاز شد. زنان علوی هدف گروه‌های مسلح مختلف، به‌ویژه هیئت تحریر شام، قرار گرفتند. این گروه تلاش کرد با معرفی آنان به‌عنوان «بازماندگان حکومت سابق»، نقض حقوقشان را توجیه کند.

هدف قرار دادن علویان از سوی شاخه‌های وابسته به هیئت تحریر شام، با این ادعا که آنان با حکومت اسد ارتباط داشته‌اند، به معنای برقراری عدالت نیست؛ به‌ویژه اگر موضوع از منظر زنان علوی بررسی شود. مناطق ساحلی که اکثریت ساکنان آن را علویان تشکیل می‌دهند، شاهد کشتارهایی بوده‌اند که به مرگ هزاران نفر، از جمله زنان و کودکان، انجامیده است. ربایش افراد نیز به ابزاری سازمان‌یافته برای درهم شکستن اراده زنان علوی تبدیل شده است. افزون بر کشتار، ربایش و آوارگی اجباری، این زنان از روند بازسازی و شکل‌گیری ساختار جدید سوریه نیز کنار گذاشته شده‌اند.

سازمان‌های حقوق بشری محلی و بین‌المللی، از جمله عفو بین‌الملل، از آغاز سال ۲۰۲۵ ده‌ها مورد نقض حقوق در مناطق ساحلی سوریه را مستند کرده‌اند. انگیزه این جرائم از اخاذی و ازدواج اجباری تا قاچاق انسان و تحقیر بر اساس مذهب متفاوت بوده است.

کمیته تحقیقاتی تشکیل‌شده از سوی جولانی، تمامی گزارش‌های مربوط به ربایش زنان را رد کرده و این موارد را «فرار داوطلبانه» یا «مشکلات اخلاقی» نامیده است؛ اقدامی که به معنای انکار آشکار واقعیت‌هاست.

افزایش چشمگیر گزارش‌های ربایش زنان در مناطق ساحلی سوریه، نگرانی‌ها درباره امنیت آنان را تشدید کرده است. تازه‌ترین مورد، ناپدید شدن کاریس علی، زن ۲۳ ساله، از ۱۴ نوامبر است. اگرچه برخی سازمان‌های حقوق بشری این ربایش‌ها را به افراد و گروه‌های مستقل نسبت می‌دهند، اما به نظر می‌رسد این حوادث مواردی جداگانه و بی‌ارتباط با یکدیگر نیستند، بلکه در چارچوب سیاست‌ها و دستورالعمل‌های مدیریت موقت رخ می‌دهند. همچنین گزارش شده است که تحقیقات انجام‌شده درباره این موارد، به دلیل نبود روش‌شناسی مناسب یا درک دقیق شرایط، به نتیجه نرسیده‌اند.

زنان علوی در این چرخه خشونت برای بقا تلاش می‌کنند؛ وضعیتی که می‌توان آن را «زن‌کشی» توصیف کرد. افزون بر این، صدها زن علوی که پیش‌تر در حوزه‌هایی مانند آموزش، بهداشت، اقتصاد، خدمات محیط زیست و مدیریت فعالیت داشتند، با دستور مدیریت موقت از کار برکنار شده‌اند. این زنان که اکنون با خطر بیکاری، گرسنگی و فقر روبه‌رو هستند، ناچار شده‌اند وضعیت ناامیدکننده ناشی از محل زندگی و موقعیت جغرافیایی خود را همچون سرنوشتی تغییرناپذیر بپذیرند. درماندگی زنان علوی در شرایط عمومی سوریه، به تقویت موقعیت حکومت کنونی کمک می‌کند. در همین حال، تاریخ سوریه نیز به‌تدریج به روایت کشوری تبدیل می‌شود که زنان خود را از دست داده است.

 

 

آمارهای اصلی سال گذشته

بر اساس داده‌های رصدخانه حقوق بشر سوریه (SOHR) و منابع محلی، در فاصله سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶، در مجموع ۱۱۶ زن از مناطق علوی‌نشین به دست هیئت تحریر شام ربوده شده‌اند و محل نگهداری آنان همچنان مشخص نیست.

همچنین بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی رصدخانه حقوق بشر سوریه، در سال ۲۰۲۶ دست‌کم ۹ زن علوی کشته شده‌اند و سرنوشت ۵۰ زنی که در ماه‌های نخست سال ۲۰۲۵ ناپدید شده بودند، همچنان نامعلوم است.

گزارش‌ها همچنین حاکی از آن است که از میان ۴۲ مورد ادعای ربایش که وزارت کشور سوریه بررسی کرده، تنها یک مورد به‌عنوان ربایش به رسمیت شناخته شده است.

اگرچه مدیریت موقت جهادی وعده ساختن «سوریه‌ای برای همه سوری‌ها» را می‌دهد، واقعیت تصویری کاملاً متفاوت نشان می‌دهد. خشونت علیه زنان سوری به جامعه علوی محدود نیست؛ زنان سنی، مسیحی، کورد و دروزی نیز از سوی نیروهای جهادی وابسته به هیئت تحریر شام با نقض جدی حقوق خود، از جمله تجاوز جنسی و آوارگی اجباری، روبه‌رو شده‌اند.

این وضعیت حاصل تداوم جنگ، ظهور اسلام سیاسی در جایگاه نهادی شبه‌دولتی و تحمیل نظام حقوقی‌ای ساختگی است که نه بر عدالت استوار است و نه در پی تأمین منافع جامعه است. در اساس، این حوادث ریشه در بحران عمیق ساختاری دارد که سوریه همچنان با پیامدهای آن دست‌وپنجه نرم می‌کند.