ملت و باورهای تاریخی ایران: از تمدنهای کهن تا معاصر(۱)
ایران پیش از اسلام محل رشد آیینها و فرهنگهای متنوع بود و ملتی مانند کوردها نقش کلیدی در شکلگیری فلسفه و باورهای اجتماعی داشتند. این میراث فرهنگی تا امروز در زندگی جمعی و هویت ملل ایران قابل مشاهده است.
روژبین دنیز
مرکز خبر- جغرافیای ایران پیش از اسلام، تحت تأثیر فرهنگ آریایی و مرکز بسیاری از باورهای باستانی بود. به ویژه روژهلات کوردستان، منطقهای بود که تمدن بینالنهرین را تغذیه میکرد و محل تولد و رشد فلسفه و باورهای گوناگون بود. آیینهایی مانند زرتشتی، مزدایی، میترایی، قرامطه، بودائیسم و مانوی در این سرزمینها شکل گرفتند یا فرصت رشد پیدا کردند. بسیاری از این باورها در دورههای بعد، تفکر اجتماعی و سبک زندگی جدیدی ایجاد کردند و به توسعه فلسفی و اجتماعی بشر کمک کردند.
زرتشتیگری که از زاگرس تا همدان گسترش یافت، زمینهساز پیدایش ادیان یکتاپرست و سنتهای فکری منطقه شد. در دورهی امپراتوری مادها، خاورمیانه درگیر بحرانها و کشمکشهایی بود که از سوی امپراتوری آشور ایجاد میشد و مادها در این شرایط برای ایجاد ساختاری کنفدراسیونی میان ملل و طوایف تلاش کردند. در این فرایند، کوردها نقش کلیدی در حفظ وحدت و همزیستی گروههای مختلف داشتند. تلاش برای گرد هم آوردن ملل، اقوام، طوایف، ادیان و فرهنگهای مختلف، منطقه را به مرحلهای جدید رساند. با گسترش ادیان یکتاپرست، تحولات تازهای در منطقه پدید آمد، اما تأثیر باورهای کهن همچنان در جامعه زنده ماند و ردپای زندگی کمونال حفظ شد. این تأثیرها تا امروز به ویژه در روژهلات کوردستان قابل مشاهده است.
جغرافیای ایران پیش از اسلام تحت سلطهی امپراتوریهای هخامنشی و ساسانی بود و تحت تأثیر آیینهای مختلف، به ویژه زرتشتی شکل گرفت. با حملات اعراب در قرن هفتم میلادی، اسلام در ایران گسترش یافت و در دورههای اولیه، برخی مذاهب سنی مانند حنفی در مناطقی نفوذ یافتند. بزرگترین تغییر مذهبی ایران در قرن شانزدهم رخ داد، زمانی که دولت صفوی تشیع دوازده امامی را به عنوان مذهب رسمی اعلام کرد و ایران به یکی از مراکز مهم تشیع تبدیل شد.
در دورهی معاویه و امویان، اسلام برای منافع سیاسی و تجاری مورد استفاده قرار گرفت و در این فرایند، بسیاری از ملل و جوامع با باورهای متفاوت، تحت فشار اسلامسازی قرار گرفتند. در دورههای بعد، گروههای وهابی نیز با دلایل دینی به قتل انسانها پرداختند و نشانههای دینی مانند سنگها و مقابر را گناه میدانستند. این رویکرد، عملاً ضربهای به باورهای کهن آریایی بود.
یکی از ملتهایی که بیشترین آسیب را دید، کوردها بودند. فرآیند جدایی از باورهای سنتی ابتدا در روژهلات کوردستان تجربه شد. اولین فرمان علیه ایزدیها در کرماشان صادر شد و این موضوع توسط کتابهای تاریخی و اسناد موراد خطاری ثبت شده است. این فرمانها به نام اسلام اجرا شدهاند.
کدهای حکومتی ایران
ولایت فقیه نهادی است که در ایران بر تطابق قوانین با شریعت نظارت میکند. این نظارت محدود به قوانین نیست و گاهی هویت دینی یا حتی اسلامیت نامزدها را نیز بررسی میکند. بنابراین ولایت فقیه به عنوان مرجع نهایی و اصلی تصمیمگیری عمل میکند. این سیستم توسط روحالله خمینی ایجاد و در دورهی علی خامنهای نهادی شد و به ایدئولوژی حکومت تبدیل گردید. طبق این سیستم، نمایندهی ولایت فقیه تا بازگشت مهدی بر زمین، نمایندهی ایشان در نظر گرفته میشود و ساختارهای دولتی بر اساس این دیدگاه شکل میگیرند.
در ایران، ولایت فقیه که نمایندهی دوازده امام محسوب میشود، عالیترین مرجع دینی است و در امور اجرایی و قانونگذاری آخرین تصمیم را اتخاذ میکند. قوانین مصوب مجلس باید از سیستم نظارتی فقها و تأیید ولایت فقیه عبور کنند. رئیسجمهور نیز تنها با تأیید ولایت فقیه آغاز به کار میکند. مفهوم «رهبر روحانی» از همین جایگاه ناشی میشود.
تقسیم حقوق و قدرت
در ایران، قوای مقننه، مجریه و قضائیه فعالیت میکنند و مجلس نمایندهی مناطق و گروههای مختلف اجتماعی است. مجلس ایران ۲۹۰ نماینده دارد. در نظام اداری ایران، «کوردستان» به عنوان یک منطقهی واحد دیده نمیشود و نمایندگان از ایالات و شهرهای مختلف مانند کرماشان، اورمیه، سنه و همدان انتخاب میشوند.
بلوچستان نیز در مجلس نماینده دارد و حدود ۸ کرسی به آن اختصاص یافته است. برخی اقلیتهای دینی مانند زرتشتیان، یهودیان و مسیحیان نیز نمایندهی خود را در مجلس دارند.
مادهی ۱۵ و ۱۹ قانون اساسی ایران به حقوق اقلیتهای قومی و فرهنگی پرداخته است:
- زبان رسمی ایران فارسی است و تمام متون رسمی و کتابهای درسی به این زبان منتشر میشوند، اما استفاده از زبانهای محلی و آموزشی آنها در مدارس نیز مجاز است.
- همهی مردم ایران فارغ از گروه قومی، نژاد یا زبان، از حقوق برابر برخوردارند و تفاوتها باعث امتیاز یا برتری نمیشوند.
مذهب رسمی ایران شیعه و مبتنی بر دوازده امام است، اما سنیها و سایر اقلیتهای دینی نیز در ایران زندگی میکنند. با این حال، حقوق قانونی اقلیتها در عمل محدود بوده و اغلب نقض میشوند. کوردها، بلوچها و برخی اقلیتهای دینی بیشترین تأثیر را از این محدودیتها و تبعیضها متحمل شدهاند.
ایالتها و مناطق کوردنشین
ایران ۳۱ استان دارد. برخی استانها شامل کوردستان، کوردستان، ایلام، گلستان، آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، اصفهان، البرز، بوشهر، تهران، چهارمحال و بختیاری و خراسان هستند. هر استان مرکز و ساختار اداری خود را دارد.
شهرهای مهاباد، بوکان، سردشت و پیرانشهر بخشی از استان کرماشان نیستند و بیشتر در ساختار اداری دیگر استانها قرار دارند. استان کوردستان نیز مرکزش سنه است و در تاریخ، حکومت اردلان بر آن تأثیر داشته است.
منطقهی موکریان جمعیتی عمدتاً کوردی دارد و نام آن از طایفهی تاریخی موکری گرفته شده است. طایفهی شیکاکی در روژهلات کوردستان و مناطق باکور کوردستان تا وان و جزیره حضور دارد و یکی از مهمترین حرکتهای استقلالطلبانهی کوردها در ایران به رهبری سمکو شکاکی بوده است.
استان کوردستان شامل شهرهای سنه، بانه، مریوان، دیواندره و سقز و دیگر شهرها است. ارومیه و اطرافش در استان آذربایجان غربی قرار دارند و کرماشان و ایلام نیز استانهای جداگانه دارند. در خراسان حدود ۱.۵ میلیون کورد زندگی میکنند.
باورها و اقلیتهای دینی
در کرماشان، طوایف لک، لر، کاف، کلهر، سنجابی و زنگنه حضور دارند و بسیاری از آنها پیرو یارسان (اهل حق) هستند. اولین حملهی گسترده به ایزدیها در قرن هفتم، حدود سال ۶۴۰، در اطراف کرماشان آغاز شد. در دورههای بعد، فشار و فرمانهایی علیه ایزدیها صادر شد و برخی جمعیتهای کورد به شمال غرب ایران مهاجرت کردند.
در دورههای اولیهی اسلام، رویکرد مساواتطلبانه و جمعی تغییر کرد و شیعه و سنی نقش مهمی در شکلگیری ساختار دینی و سیاسی ایران یافتند. کوردهای با باورهای مختلف تحت فشار اسلامزدایی و اسلامیت اجباری قرار گرفتند. کورد فیلی در کرماشان و ایلام به عنوان «کوردهای شیعه» دستهبندی شدند و امروز عمدتاً در عراق و برخی مناطق ایران زندگی میکنند.
حزبها و سازمانهای سیاسی
ایران دارای احزاب و سازمانهای سیاسی مختلف است. یکی از قدیمیترین آنها حزب توده بود که در ۱۹۴۱ تأسیس شد و ایدئولوژی مارکسیستی-لنینیستی داشت. پس از کودتای ۱۹۵۳ علیه محمد مصدق، فعالیتهای حزب محدود شد.
در دههی ۱۹۷۰، سازمانهای چپ دیگری مانند فداییان خلق و مجاهدین خلق شکل گرفتند. سازمان مجاهدین خلق در سال ۱۹۶۵ تأسیس شد و ترکیبی از اسلام و اندیشههای سوسیالیستی داشت. اعضای آن در اعدامهای سیاسی ۱۹۸۸ هدف قرار گرفتند و هزاران زندانی اعدام شدند. اعضای این سازمان بعدها به کمپهای عراق منتقل شدند و از سال ۲۰۱۶ به آلبانی رفتند.
امروز رهبری عملی این سازمان توسط مریم رجوی، رهبر این سازمان، از ایجاد نظام دموکراتیک در ایران و حقوق کوردها حمایت کرده است.
بخش دوم: قیامهای مردمی در ایران و شعار «زن، زندگی، آزادی»