مَمیهان هیلبین زَیدان

وان- در جامعه کوردها، پایه ادبیات شفاهی را زنان شکل می‌دهند. زنان کورد با روایت‌های خود، هم‌زمان میراث فرهنگی را به شیوه‌ای طبیعی حفظ کرده‌اند و در ادبیات کوردی نیز جایگاه مهمی دارند. امروز زنان دیگر تنها به‌عنوان شخصیت‌های اصلی در کتاب‌ها حضور ندارند، بلکه خودشان نویسندگان و راویان داستان‌هایشان هستند.

زن کورد که سال‌ها به دلیل فشارهای اجتماعی و نقش‌های تحمیلی در حاشیه ادبیات قرار داشت، امروز برای دیده‌شدن بیشتر در ادبیات مکتوب تلاش می‌کند. زنانی که تجربه‌ها، حافظه جمعی و داستان‌های مقاومت خود را می‌نویسند، در برابر نگاه مردسالارانه به ادبیات، روایتی تازه خلق می‌کنند و هم‌زمان برای افزایش حضور زبان کوردی و زنان نیز مبارزه می‌کنند.

شادیه ماناپ که در سال ۱۹۹۲ بازداشت و زندانی شد، در دوران ۳۰ سال حبس خود نوشته‌ها و شعرهای بسیاری نوشت و پس از آزادی، کتاب «Av Jî Dinivîse » (آب نیز روایت می‌کند) را منتشر کرد.

نویسنده شادیه ماناپ درباره نقش زنان کورد در ادبیات چنین می‌گوید: «نقش زن در ادبیات روشن و برجسته است».
او می‌گوید در تاریخ ادبیات و ادبیات معاصر، زن کورد جایگاه مهمی دارد. به گفته او، در سنت‌های شفاهی روایت‌گری کوردها، ابتدا زنان روایت‌گر بوده‌اند و چهره‌هایی مانند ادولِه و دیگر زنان این نقش را بر عهده داشته‌اند. در واقع سنت‌ شفاهی روایت‌گری در ابتدا توسط زنان شکل گرفته، اما به مرور زمان به مردان منتقل شده است. او همچنین به حماسه‌ها و روایت‌هایی مانند «درویش و ادولِه»، «مم و زین» و «سیامند و خجه» اشاره می‌کند و می‌گوید نقش زن در این آثار کاملاً آشکار است. به باور او، همان‌طور که زن در ساختار خانواده کوردی نقش اساسی دارد، در ادبیات نیز همین جایگاه بنیادین را دارد.

شادیه ماناپ تأکید می‌کند که زن در تاریخ ادبیات تنها یک عنصر ظاهری یا حاشیه‌ای نیست، بلکه یک سوژه اجتماعی، فرهنگی و ادبی است که جایگاهی پایدار در جامعه دارد.

 

«با قدرت‌گرفتن مردان، رنگ ادبیات تغییر می‌کند»

او می‌گوید هرچه به زمان معاصر نزدیک‌تر می‌شویم، این وضعیت معکوس می‌شود و قلم، صدا و کنش ادبی به دست مردان می‌افتد. با افزایش سلطه مردان، رنگ ادبیات نیز به‌تدریج تغییر می‌کند. با این حال، او معتقد است که ادبیات کوردی تا حدی توسط زنان توسعه یافته و امروز نیز در پیوند با مبارزه آزادی‌خواهانه رشد می‌کند؛ مبارزه‌ای که به زنان امکان می‌دهد آزادی، هویت و نقش خود در ساخت جامعه را در ادبیات بیان کنند.

 

«هنوز کمبود داریم»

شادیه ماناپ می‌گوید زنان کورد باید بیشتر در ادبیات حضور داشته باشند، اما به نظر او هنوز کمبودهای زیادی وجود دارد. او معتقد است هر فرد باید داستان و تجربه خود را بنویسد، زیرا بدون نوشتن زنان، ادبیات زنانه شکل نمی‌گیرد. به گفته او، حتی اگر مردان درباره زنان بنویسند، این به معنای ادبیات زنانه نیست.

او همچنین به نقل قولی از بومیان آمریکا اشاره می‌کند: «تا زمانی که شیر نوشتن را یاد نگیرد، تمام داستان‌ها شکارچی را ستایش خواهند کرد.» از نگاه او، زنان باید تاریخ و روایت خود را خودشان بنویسند، زیرا بدون این کار تاریخ زنانه شکل نخواهد گرفت.

او تأکید می‌کند که ادبیات نقش مهمی در تاریخ‌نگاری دارد و بدون ادبیات، تاریخ نظری نمی‌تواند جامعه را به‌درستی توضیح دهد.

او با وجود افزایش تعداد نویسندگان زن کورد، معتقد است که آنان هنوز به جایگاه واقعی خود نرسیده‌اند و دلایل آن را کمبود آموزش، عدم خودباوری و ضعف در اعتماد به توانایی‌های فردی می‌داند. به باور او، رشد ادبیات زنان با مسئله تاریخ‌نگاری، ذهنیت و نگاه جنسیتی در جامعه ارتباط مستقیم دارد.

او همچنین می‌گوید باید آثار زنان از جنبه فردی، اجتماعی، انقلابی و ادبی تقویت شود و نهادها و سازمان‌ها باید این حوزه را در اولویت قرار دهند.

 

زندگی‌نامه کوتاه

شادیه ماناپ در سال ۱۹۶۸ در روستای خوِش‌خوشک از توابع حیلوان در شهر رحا (اورفا) متولد شد. او سال‌ها در شهرهای سری‌کانی و دیلوک زندگی کرد. در ۱ دسامبر ۱۹۹۲ در اورفا بازداشت و در دادگاه امنیت دولتی آمَد محاکمه شد و به اتهام «عضویت در سازمان» به حبس ابد محکوم شد. او در زمان بازداشت تنها ۲۴ سال داشت و در زندان‌های اورفا، میدیات و سپس زندان زنان گیبزه نگهداری شد. او پس از حدود ۳۰ سال و ۸ ماه از زندان آزاد شد.

کتاب «Av Jî Dinivîse» او که توسط انتشارات آریان منتشر شده، شامل ۱۳۵ صفحه شعر است و در آن موضوعاتی مانند آزادی، رفاقت و تجربه‌های زیسته او بازتاب یافته است.