نمد، میراث فرهنگی و نماد خلاقیت زنان افغانستان
نمد یکی از قدیمیترین صنایع دستی افغانستان است که نمادی از خلاقیت و استقلال اقتصادی زنان محسوب میشود و تلاشهایی برای احیای آن در جریان است.
بهاران لهیب
بامیان- نمد (در دری «نَمَد») یکی از کهنترین صنایع دستی در افغانستان و بخش مهمی از میراث فرهنگی مردم این سرزمین است. این هنر صنعت سابقهای هزارانساله دارد و از زمانهای بسیار دور در میان جوامع روستایی بهخصوص افغانستان مروج بوده است
به اساس گزارش خبرگزاری باختر پیشینه نمد به دورههای بسیار قدیم بازمیگردد، بهطوریکه باستانشناسان معتقدند که فرآیند تبدیل پشم به پارچهای فشرده و گرم، هزاران سال قبل در آسیای میانه آغاز شده و این دانش بهتدریج میان جوامع مختلف از جمله اقوام افغانستان گسترش یافته است. نمد در اصل از پشم گوسفند تهیه میشود؛ پشمی که پس از شستشو و تمیز شدن، با آب و فشار و حرکتهای طولانی به هم میچسبد تا پارچهای یکدست و گرم شکل بگیرد. این جنس طبیعی، سبک، بادوام و عایق حرارتی خوبی است که آن را برای زندگی در مناطق سرد کوهستانی افغانستان ایدهآل میسازد.
در افغانستان، نمد نهفقط یک کالا، بلکه نشانهای از سبک زندگی سنتی و دانش بومی است. در گذشته، در مناطق دورافتاده و کوهستانی، مردم برای پوشاک، کفپوش، زیرانداز، چادر، و حتی زین و پوشش بار اسبها از آن بهره میبردند. زنان نقش بسیار مهمی در تولید نمد داشتهاند؛ آنان پشم را جمعآوری، تمیز، رنگآمیزی و سپس با دستان خود نمد را تهیه میکردند. این فرآیند نهتنها جنبه اقتصادی داشت، بلکه بهعنوان مهارتی فرهنگی و انتقالدهنده هویت زنان در جوامع محلی عمل میکرد. صنعت نمد در گذشتههای نزدیک از اهمیت گستردهتری برخوردار بود. در کوهستانهای افغانستان، نمد کفپوش خانهها، در چادرهای عشایری، و حتی در مراسم فرهنگی کاربرد داشت که نشاندهنده پیوند عمیق این صنعت با زندگی روزمره مردم بود
با وقوع جنگهای پیدرپی در دهههای اخیر در افغانستان، بسیاری از صنایع دستی سنتی از جمله نمدسازی متاثر شدهاند. بهخصوص فقدان حمایت نهادی، کاهش بازارها و رقابت با محصولات ماشینی خارجی باعث شده این هنر، بخشی از ارزش فرهنگی خود را از دست بدهد. در سالهای اخیر تلاشهایی برای احیا و بهروزرسانی صنعت نمد در افغانستان دیده شده است. برخی از هنرمندان و کارآفرینان جوان سعی کردهاند نمد را بهصورت محصولات مدرن و هنری طراحی کنند و آن را در بازارهای داخلی و خارجی عرضه نمایند.
تعدادی از فعالان فرهنگی پشم نمد را از مناطق روستایی تهیه میکنند و پس از طراحی و نقشدهی آن را بهصورت تابلوهای هنری، کیفها و محصولات تزئینی عرضه میکنند، تا هم اشتغال ایجاد شود و هم این صنعت دیرپا حفظ گردد. یکی از چالشهای بزرگ تولیدکنندگان نمد در افغانستان، نبود بازارهای تجاری منظم و رقابت با کالاهای وارداتی خارجی است. محصولات ماشینی ارزانقیمت از کشورهای همسایه جایگزین تولیدات سنتی شده و این موضوع به کاهش اهمیت نمد سنتی انجامیده است. در کنار این، افزایش قیمت پشم و کاهش دسترسی به منابع اولیه نیز یکی دیگر از مشکلاتی است که تولیدکنندگان نمد با آن مواجهاند و توان آنان برای ادامه این صنعت را تضعیف کرده است.
شریفه مهروش مدیر مسئول «انجمن صنایع دستی ولایت بامیان» میباشد که حدود ۱۲ سال مصروف تجارت و کار در صنایع دستی است و برای به نمایش گذاشتن کار زنان در نمایشگاههای ملی و بینالمللی شرکت نموده است. وی محصولات زیادی را تولید مینماید. اما بیشترین فعالیتش درعرصه صنعت نمد میباشد. شریفه برای ما گفت: «نمد یک ریشه تاریخی و قدیمی در ولایت بامیان و بعضی از ولایات دیگر دارد. بیشتر از صد سال است که نمد در بامیان تولید میشود.»
شریفه از اغاز کارش در عرصه صنعت نمد میگوید: «زمانی که کار را در این عرصه شروع کردیم به شکل فرش بود. بعد متوجه شدیم که از نمد میتوانیم وسایل مختلف تولید نمایم. مثلا ما به زیر گیلاس، چاینگ، دیگ جور میکنیم، از جمله کفشهای نمدی جور میکنیم که بسیار وسیله خوب است. زنان میتوانند این را در روی فرش به خصوص منازل نمناک بپوشند. افرادی که رومانیزم و پا دردی دارند بسیار پاپوش خوب است. این وسیله از پشم گوسفند و بره ساخته میشود.»
شریفه در رابطه به انواع نمدها میگوید: «نمد انواع مختلف دارد که قیمتیترین آن نمد لیگان در ولایت بامیان است. که زخامتش زیاد است. و از نمدهای مشهور است و بعد از آن دیگر نمدها است که از پشم بره و گوسفند ساخته میشود. منبع نمد در ولایت بامیان ولسوالی ورس است بهترین نمدها را زنان تولید و به ما به فروش میرسانند. چون در این ولسوالی خانوادههای هستند که تنها مشغول دامداری میباشند. که هر خانواده بین دوصد تا ۶۰ راس مواشی دارند.»
شریفه از طرز تهیه نمد برای ما میگویند: «فصل برداشت وقتی فرا میرسد. تمام برهها و گوسفندان را زنان کل مینمایند. بعد پشم شان را شستوشو نموده در افتاب پهن میکنند تا خشک شود. میریسند(به نخ تبدیل میکنند) بعد رشتن به نمد تبدیل میشود.»
نامبرده میافزاید: «تولید نمد خاص کار زنان است چون با ظرافت خاص تولید میشود. به نظر کار ساده میاید. اما یک مواد خام را تبدیل مواد پخته میکنیم که در ولایت بامیان و سایر جاها به فروش میرسد. به همین دلیل در تمام مناطق مشهور است از بامیان میخرند. هر خانواده که دو صد گوسفند دارند پشم آنرا تراش نموده بعد تمام زنان همسایه گرد هم جمع میشوند. در فصل خزان نمد را میمالند. در فصل زمستان ممکن نیست. من خودم کارگاه دارم. چندین خانوداه که شامل زنان است در تولید سهیم هستند. ما نمد را از آنان میخواهیم. ما برای زنان آموزش دادیم آنان برشکاری میکنند و بعد تبدیل میکنند به کفش، منظرهها مانند بت بامیان و سایر مکان های تفریحی در روی نمد نقاشی میکنیم.»
شریفه در مورد کار زنان و نقش آنان در ساخت نمد میگوید: «زنان ورس فقط نمد را به صورت پارچه خام تولید میکنند. اطرافش را با این تار میبافند که به نام تیغ یاد میشود. ما از آنان به کیلو خریداری میکنیم. بعد به کارگاه ما انتقال داده به وسایل تبدیل میکنیم.»
در آخر سخنانش را با پیام برای زنان افغانستان خاتمه میدهد: «من به عنوان کوچک شما میتوان پیام خیلی خوب را برای شما بگویم. من مدت ده سال میشود که بیرون از خانه مشغول کار و فعالیت هستم. دوشادوش مردان کار میکنم. پیام من به زنانی که در خانه هستند این میباشد میتوانند به شکل انلاین کار کنند، در بیرون از منزل دکان جور نمایند، کار و فعالیت نمایند و انواع صنایع دستی را تولید کنند. میتوانند دوشادوش مردان کار کنند.»
از دید فرهنگی، نمد نمادی از خلاقیت، همبستگی اجتماعی و استقلال اقتصادی زنان بوده است؛ زیرا این صنعت همواره فرصتهایی برای درآمدزایی خانوادهها فراهم میکرد.