«هُنَّ الحياة»؛ موزهای برای بازخوانی نقش زن در تاریخ عراق
در عراق، موزه «هُنَّ الحياة» به ابتکار زینب نعمانی، با نگاهی تاریخی تلاش میکند نقش و جایگاه زنان را از تمدن بینالنهرین تا امروز بازخوانی کند و حضور آنها را در متن تاریخ برجسته سازد.
رجاء حميد رشيد
عراق- در عراق، جایی که لایههای تاریخ در هم تنیده و تمدنها در هم آمیختهاند، ابتکاری فرهنگی شکل گرفته که نامی کاملاً زنانه و هممعنا با خود زن دارد: موزه «هُنَّ الحياة» (آنها زندگیاند)؛ موزهای که با هدف ارتقای آگاهی زنان بنیان گذاشته شده است.
این پروژه را پژوهشگر عراقی زینب نعمانی تأسیس و مدیریت میکند. او این موزه را نه صرفاً یک فضای سنتی نمایش آثار، بلکه بهعنوان یک فریاد آگاهی و سفری پژوهشی میبیند؛ تلاشی برای بازگرداندن جایگاه زن عراقی به جایگاه تاریخیاش، از تمدن بینالنهرین تا امروز.
به گفته او، ایده این پروژه نتیجه سالها مطالعه و پژوهش درباره تاریخ زنان عراق و مقایسه آن با زنان در دیگر نقاط جهان است. در این مسیر، بهتدریج برای او روشن شد که زن عراقی هرگز در حاشیه تاریخ بینالنهرین نبوده، بلکه در بسیاری از دورهها در مرکز تصمیمگیری و شکلدهی به تحولات بزرگ قرار داشته است.
از میان نمونههایی که او را شگفتزده کرد، شخصیت ملکه «کوبابا» برجسته است؛ زنی که نخستین حاکم ثبتشده در تاریخ بشر به شمار میرود. او نه بهواسطه همسری با پادشاه یا وراثت، بلکه به دلیل خرد و تدبیرش به قدرت رسید؛ توانست امنیت و صلح برقرار کند و کشورش را پس از پیروزیهای نظامی به ثبات برساند. به گفته زینب نعمانی، این نمونه کافی بود تا نگاه او به نقش زن در تمدن بینالنهرین دگرگون شود.
بابل؛ جایی که داستان آغاز میشود
زینب نعمانی شهر بابل را نقطه آغاز این پروژه انتخاب کرد. شهری که در طول هزاران سال نماد آفرینش و زندگی بوده و در نگاه او، زن در آن ریشه هستی و استمرار آن محسوب میشود. از همینجا نام موزه «هُنَّ الحياة» شکل گرفت؛ اشارهای به اینکه زن نه فقط بخشی از زندگی، بلکه خود زندگی است.
بابل یکی از کهنترین و مهمترین شهرهای تاریخ باستان است که در کنار رود فرات در بینالنهرین شکل گرفت و بهویژه در قرن ۱۸ پیش از میلاد شکوفا شد. اوج شکوه این شهر در قرن ششم پیش از میلاد بود، زمانی که به مرکز جهانی علم، هنر و معماری تبدیل شد و آثاری چون باغهای معلق و دروازه ایشتار با تزئینات فیروزهای در آن ساخته شد.
اکنون شهری که هزاران سال پیش زن را سرچشمه زندگی میدانست، بار دیگر به سکویی برای بازتاب صدای زنان تبدیل شده است؛ جایی که موزه تلاش میکند تصویر، صدا و خلاقیت زنان عراقی را احیا کند. زینب نعمانی میگوید این پروژه بهتدریج به یک پلتفرم مستندسازی، هنری و فرهنگی تبدیل شده که خلاقیت زنان عراق را در داخل کشور و مهاجرت پوشش میدهد و کلیشههای محدودکننده درباره زنان را به چالش میکشد.
موزهای فراتر از دیوارها
این موزه فقط مجموعهای از سالنهای نمایش نیست، بلکه فضایی زنده و پویاست. در آن آرشیوی گسترده از کتابها، روزنامهها و مجلات نادر، آثار هنری، لباسهای سنتی و تاریخی و همچنین بخش ویژهای از مشاغل و صنایع دستی زنان در طول تاریخ نگهداری میشود. بخش عمده این آثار با تلاش شخصی زینب نعمانی و همچنین همکاری هنرمندان و پژوهشگران داخل و خارج عراق گردآوری شده است.
در مجموع حدود ۱۵۰ اثر در این موزه وجود دارد که هرکدام دورهای از تاریخ و خلاقیت زنان عراقی را بازتاب میدهند. از میان آنها هشت تندیس نمادین دیده میشود؛ از جمله مجسمه الهههای بابلی آب که تقدس آب و نقش آن در آفرینش و زندگی را نشان میدهد، و مجسمه «زن استوار» که نماد قدرت و پایداری زن عراقی است.
همچنین تندیس زنی که روی تنور گلی نان میپزد، زن فروشندهای که از خانوادهاش حمایت میکند، زن سومری که قایق مشحوف را در هورها هدایت میکند، دو تندیس با رنگهای سفید و تیره برای نشان دادن تنوع فرهنگی جامعه عراق، مجسمه مریم مقدس بهعنوان نماد مادری، و مجسمه حضرت زینب بهعنوان زنی که برای نخستین بار از منبر عمومی برای بیان حقیقت استفاده کرد، در این مجموعه قرار دارند.
توسعه، چالشها و پایداری
زینب نعمانی در تلاش است این پروژه را از طریق دیجیتالسازی آرشیو، حفاظت علمی از آثار و گسترش همکاریهای بینالمللی توسعه دهد. او همچنین به دنبال معرفی جهانی این موزه و پیوند دادن میراث زنان باستان بینالنهرین با خلاقیت زنان معاصر است.
این پروژه تنها به عراق محدود نمانده و به کشورهایی مانند سوئد، استرالیا و اردن نیز گسترش یافته و به یک پلتفرم جهانی برای معرفی زنان عراقی تبدیل شده است.
با این حال، مسیر او ساده نبوده است. نبود مکان ثابت برای موزه و کمبود حمایت مالی از مهمترین چالشها بودهاند. اما به گفته او، ایمان به رسالتش باعث شد این پروژه ادامه پیدا کند و امروز به یک ابتکار شناختهشده بینالمللی تبدیل شود.
زینب نعمانی در پایان تأکید میکند که آگاهی زن از ارزش و جایگاه خود، نخستین گام برای ساختن جامعهای سالم است. به باور او، زن نه عنصری کمکی، بلکه ستون اصلی زندگی است؛ و بدون حضور آگاه او، هیچ جامعهای نمیتواند به تعادل برسد.