رابعه خریص

الجزایر - حنای الجزایری در دل خود میراثی نهفته دارد که فراتر از آرایش و زیبایی است. این هنر، نمادهایی از هویت و فرهنگ را در خود جای داده که زنان الجزایری طی قرن‌ها آن را بافته و پرورانده‌اند؛ به‌گونه‌ای که حنا از یک رسم ساده زیبایی به یکی از ارکان هویت فرهنگی آنان و ابزاری برای حفظ میراث نیاکان در برابر دگرگونی‌های زمان تبدیل شده است.

حنا تنها گیاهی مبارک نیست که در دشت‌ها، کویرها و واحه‌های الجزایر می‌روید، بلکه درختی کهن است که برگ‌هایش را می‌چینند، خشک می‌کنند و می‌سایند تا به پودری خوش‌عطر با بوی خاک بدل شود. این پودر را با آب می‌آمیزند تا خمیری پدید آید که معنایی نمادین دارد؛ خمیری که در جشن‌ها و آیین‌ها، دست‌های زنان و کودکان را می‌آراید، خاطره جمعی را زنده نگه می‌دارد و اصالت سنت‌ها را در روزگاری که مدرنیته دیجیتال با شتاب پیش می‌رود، حفظ می‌کند.

برای آشنایی نزدیک‌تر با این میراث مردمی، رایحه حنا ما را به شهر عنابه، عروس شرق الجزایر، کشاند؛ شهری که در گذشته با نام «بونه» شناخته می‌شد و ریشه‌هایش در ژرفای تاریخ این سرزمین امتداد دارد. در یکی از مشهورترین مراکز حنا در قلب شهر، با دختر جوانی روبه‌رو شدیم که سرشار از شور و نشاط نسل امروز بود، اما در جان خود میراثی چند هزار ساله را حمل می‌کرد که نسل به نسل به او رسیده است.

سندس بردای و خواهرش ریان، که در میان مردم با نام «رینات» شناخته می‌شود، تنها هنرمندان نقش حنا نیستند؛ آن‌ها با مهارت خود پلی میان اصالت گذشته و زندگی امروز ساخته‌اند. جالب آنکه مسیرشان از هنرهای سنتی آغاز نشد، بلکه از دانشگاه بود. سندس دارای کارشناسی ارشد علوم مالی است و سال‌ها با حساب‌وکتاب و بودجه سروکار داشته، در حالی که خواهرش ریان به‌تازگی از رشته جراحی دندان فارغ‌التحصیل شده است. اما عشق مشترکشان به حنا، آن دو را گرد هم آورد تا این هنر کهن را با نگاهی نو دوباره زنده کنند.

 

 

از علاقه دوران کودکی تا حرفه‌ای شدن در هنر حنا

سندس بردای درباره مسیری که او را از دانشگاه به دنیای حنا رساند، می‌گوید: «حدود ده سال است که نقش حنا می‌زنم، اما علاقه‌ام به این هنر از کودکی و از عشق به نقاشی آغاز شد.»

او با لبخند از روزهای نخست یاد می‌کند و می‌گوید خواهران، بستگان و دوستانش نخستین کسانی بودند که استعدادش را کشف کردند: «کف دست‌ها اولین بوم نقاشی من بودند. در عیدها و جشن‌های خانوادگی روی دستشان نقش حرقوس و حنا می‌کشیدم؛ روزهایی که عطر حنا با شادی و گرمای دورهمی‌های خانوادگی در هم می‌آمیخت.»

با گذشت زمان و پرورش استعدادش، تصمیم گرفت این هنر را از فضای محدود خانواده فراتر ببرد و از طریق شبکه‌های اجتماعی آثارش را به مخاطبان بیشتری معرفی کند.

 

از میراث مادربزرگ‌ها تا هنری همگام با زمان

سندس بردای معتقد است حنا در الجزایر تنها وسیله‌ای برای آراستن نیست، بلکه میراثی فرهنگی است که نسل به نسل منتقل شده و پیوندی عمیق با زنان الجزایری و حافظه جمعی مردم دارد.

او می‌گوید: «حنا همیشه بر دستان مادربزرگ‌های ما نقش می‌بست. آن‌ها این میراث را حفظ کردند و به نسل‌های بعد سپردند؛ به همین دلیل، حنا همچنان نماد اصالت و تعلق به ریشه‌هاست.»

به باور او، حنا در فرهنگ عامه چیزی فراتر از چند نقش روی دست است؛ نمادی از شادی، امید و همراه همیشگی مهم‌ترین لحظه‌های زندگی.

در شهر عنابه که هنوز بسیاری از آیین‌های سنتی خود را حفظ کرده است، «شب حنا» جایگاه ویژه‌ای در مراسم عروسی دارد. در این شب، خانواده در فضایی آکنده از عطرها و آوازهای محلی گرد هم می‌آیند. عروس لباس سنتی عنابه، موسوم به «شامسه»، را که با نخ‌های زرین گلدوزی شده بر تن می‌کند، دست‌هایش را با حنا می‌آراید و در یکی از کف دستانش دانه‌ای به نام «حبة الویز» می‌گذارند که نماد روزی، برکت و خوش‌اقبالی است.

او توضیح می‌دهد که حنا انواع مختلفی دارد و هر کدام برای مناسبتی خاص به کار می‌رود. حنای سنتی را با دقت فراوان، معمولاً با گلاب، خمیر می‌کنند و چند ساعت کنار می‌گذارند تا رنگی پررنگ و ماندگار به دست دهد.

کاربرد حنا تنها به مراسم عروسی محدود نمی‌شود؛ در اعیاد مذهبی، عاشورا و شب قدر نیز دست کودکان را با حنا نقش می‌زنند. این رسم که نسل به نسل در خانواده‌های الجزایری حفظ شده، نشانه‌ای از آرزوی خیر و برکت و راهی برای پیوند دادن کودکان با سنت‌های نیاکانشان است.

در سال‌های اخیر، در کنار حنای سنتی، انواع دیگری نیز رواج یافته است؛ از جمله «حنای فوری» و نقش‌های «حرقوس». حرقوس ماده‌ای آرایشی سنتی به رنگ سیاه است که رایحه‌ای خوش و نافذ، شبیه ترکیبی از عنبر، مشک و بخور دارد. از آن برای اجرای نقش‌های ظریف در زمانی کوتاه استفاده می‌شود و به همین دلیل، به‌ویژه در میان دختران جوان محبوبیت زیادی پیدا کرده است.

 

 

از کاشی‌کاری غرب تا نقش‌های گل‌فام شرق

هرچند سبک‌های نقش حنا در مناطق مختلف الجزایر با یکدیگر تفاوت دارند، اما همگی بازتاب‌دهنده هویتی فرهنگی و ریشه‌دار هستند که هم تنوع میراث محلی و هم وحدت ملی را به تصویر می‌کشد.

سندس بردای می‌گوید: «نقش‌های حنا فقط طرح‌های تزئینی نیستند؛ آن‌ها زبانی بصری‌اند که نمادها و مفاهیمی به ارث رسیده را روایت می‌کنند و با توجه به فرهنگ و محیط هر منطقه، شکل متفاوتی به خود می‌گیرند.»

به گفته او، نقش‌های آمازیغی در مناطق اوراس و جرجره با خطوط دقیق و اشکال هندسی شناخته می‌شوند، در حالی که شهرهای غرب الجزایر، به‌ویژه تلمسان و وهران، به نقش‌های متقارنی شهرت دارند که از معماری و کاشی‌کاری زیانی الهام گرفته‌اند. در این طرح‌ها، مثلث‌ها، لوزی‌ها و دیگر اشکال هندسی در ترکیبی موزون کنار هم قرار می‌گیرند و جلوه‌ای ساده اما چشم‌نواز به دست‌ها می‌بخشند.

در شرق الجزایر، نقش‌ها حال‌وهوایی متفاوت دارند و بیشتر از طبیعت الهام می‌گیرند. برگ‌ها، شاخه‌ها و گل‌ها با خطوطی نرم و روان ترسیم می‌شوند و لطافتی ویژه به نقش‌ها می‌بخشند. این سبک، ویژگی بارز شهر عنابه و شهرهای اطراف آن است.

در قسنطینه نیز نقش حنا پیوندی ناگسستنی با میراث محلی دارد. زنان این شهر انگشتان خود را با خطوطی ظریف و موازی می‌آرایند که از هنر گلدوزی سنتی «المجبود» الهام گرفته شده است؛ هنری که از شاخص‌ترین شیوه‌های سوزن‌دوزی سنتی قسنطینه به شمار می‌رود. به این ترتیب، دست‌ها نیز همچون لباس‌های سنتی این شهر، جلوه‌ای از زیبایی و ظرافت می‌یابند.

از شهرهای شمالی تا دل صحرای بزرگ آفریقا، حنای طوارق نیز سبک خاص خود را دارد. این نوع حنا به دلیل آمیخته شدن با مواد طبیعی بومی، رنگی تیره‌تر پیدا می‌کند و نقش‌هایش بر پایه اشکال هندسی و نمادهای برگرفته از فرهنگ طوارق و زندگی کویری شکل می‌گیرد؛ سبکی که بازتاب‌دهنده هویت منحصربه‌فرد این میراث کهن است.

  

 

در وادی سوف و ورقله نیز نقش‌ها بسیار پرکار و ظریف‌اند؛ به گونه‌ای که تمام دست و پا را با طرح‌هایی ریز و پیچیده می‌پوشانند. این سبک، نشان‌دهنده غنای هنری و ویژگی‌های فرهنگی این منطقه است.

سندس بردای در پایان می‌گوید: «این نقش‌ها مهارت زنان هنرمند الجزایری را به نمایش می‌گذارند و گواه تنوع مکتب‌های محلی‌اند که با وجود گذر زمان، اصالت خود را حفظ کرده‌اند. به همین دلیل، حنا همچنان بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت فرهنگی زنان الجزایری به شمار می‌رود.»