دستنوشتهها زیر آوار؛ تلاشها برای نجات آنچه از تاریخ غزه باقی مانده است
تلاشها برای کاوش و نجات آنچه از دستنوشتههایی که در نوار غزه هدف قرار گرفتهاند باقی مانده، همچنان ادامه دارد؛ تلاشی برای بیرون کشیدن آنچه از نسلکشی میراثی و فرهنگیِ بر جایمانده از این حمله جان سالم به در برده است.
رفیف اسلیم
غزه- میان آوار و ویرانی، تیم نجات دستنوشتهها در غزه میکوشد آنچه از حافظه و تمدن شهر باقی مانده را بیرون بکشد. دستنوشتههایی که از بمباران جان به در بردهاند، صرفاً کاغذ نیستند؛ میراثی تاریخی و فرهنگی هستند که دانش، ادبیات و شعر را در خود نهفته دارند و پیوندی زنده میان گذشته و حال میسازند.
در جریان جنگ، نیروهای اسرائیلی بسیاری از مناطق باستانی نوار غزه را هدف قرار دادند؛ تا جایی که برخی ساختمانها چندینبار بمباران شدند. از جمله آنچه برای آرشیو «اداره دستنوشتهها» رخ داد؛ آرشیوی که هزاران کتاب و دستنوشته تاریخی را در خود داشت و قدمت آنها به دوره مملوکی و حتی بسیار پیشتر بازمیگشت. اکنون همه محتویات کتابخانه و آرشیوش زیر آوار مدفون شده و مهندس حنین العمصی به همراه تیمش در تلاشاند این اوراق را بیرون آورده و آنچه باقی مانده را نجات دهند.
حنین العمصی، مدیر تیم نجات اداره دستنوشتهها در «قبة دار السعادة» تاریخی، اعلام کرد که این مکان سه بار هدف قرار گرفته است. بار نخست در میانه جنگ نسلکشی در نیمه دوم سال ۲۰۲۴، سپس دو ماه بعد یک حمله هوایی دیگر، و در آخرین یورش، آنچه از مکان باقی مانده بود بهکلی منهدم شد؛ بهگونهای که صحنه ویرانی چنان هولناک بود که دیگر نمیشد نشانی از چهره پیشین مکان را تشخیص داد.
او توضیح داد که شهر قدیم بهطور کامل و به شکلی هدفمند چندینبار بمباران شده است. بناهای تاریخی پیش از حمله بارها مرمت شده بودند تا از فرسایش زمان در امان بمانند؛ اما به گفته او، نیروهای اسرائیلی عامدانه مکانهای تاریخی را بارها تخریب کردند تا نشانههای آنها را از میان ببرند.
پیشینه تاریخی اداره دستنوشتهها
به گفته حنین العمصی، اداره دستنوشتهها پیشتر شامل ۲۲۸ دستنوشته کامل، ۷۸ دستنوشته پراکنده موسوم به «الدَّشت» و شمار زیادی از اسناد عثمانی و اوراق وابسته به اوقاف بود. پس از جنگ نسلکشی، ۱۴۷ دستنوشته کامل-که آسیبهای بسیار شدیدی دیدهاند-نجات داده شد، در حالی که بقیه زیر آوار از دست رفتند. از اوراق پراکنده نیز تنها ۳۵ برگ جان سالم به در برد و اسناد عثمانی (سجلاتی که نام خانوادهها و افراد را ثبت میکردند) بهکلی مفقود شدند و در جریان جستوجو و کاوش هیچکدام یافت نشد.
قدمـت دستنوشتههای مسجد جامع عمری بزرگ به دوره مملوکی تا اواخر دوره عثمانی بازمیگردد. این دستنوشتهها حوزههای گوناگون علمی را دربر میگیرند؛ نجوم، ادبیات، شعر، خطبهها به دستخط علمای غزه و نیز علوم فقهی. او افزود که با امضای نخستین توافق آتشبس، امکان بهکارگیری سنگتراشان برای نجات مجموعهای از دستنوشتهها فراهم شد و اکنون کار برای برداشتن سنگهای تاریخی و تلاش برای نجات آنها ادامه دارد.
حفظ آنچه از دستنوشتهها باقی مانده است
عملیات کاوش تا این لحظه ادامه دارد تا آنچه باقی مانده از این آثار نجات یابد. حنین العمصی توضیح داد که اداره دستنوشتهها بهطور مستقیم با جنگندههای اسرائیلی و گلولههای توپخانه هدف قرار گرفته است.
او افزود آسیبهایی که به دستنوشتهها وارد شده، اشکال گوناگونی دارد؛ ترکشهای فرو رفته، انواع کپکهایی که به سبب ماندن طولانیمدت-حدود ۷۰۰ روز-زیر آوار و رسیدن آب باران به اوراق، به آنها چسبیده است. او گفت در نخستین لحظات، از شدت شوک و اندوه نتوانست خود را کنترل کند و با دستانش بهطور غریزی شروع به کندن کرد تا اوراقی را که لبهشان نمایان شده بود بیرون بیاورد؛ زیرا احساس میکرد اینها پارههایی از قلب او هستند، نه صرفاً کاغذهایی کهنه.
او برای نجات بخش بزرگتری از تاریخ و انتقال آن به نسلهای آینده، ساعات طولانیتری به کار و کندوکاو ادامه داد. این همان مأموریتی است که حتی پیش از آغاز حمله نیز به بهترین شکل انجام میداد؛ مرمت دستنوشتهها و کتابهای تاریخی نادر که گذر زمان بر آنها نشسته است. او میگوید: «در حال حاضر امکان هیچگونه مرمتی وجود ندارد، چون ابزارهای لازم در دسترس نیست؛ هر کاری که میتوان انجام داد، تنها کمکهای اولیه اضطراری است.»
وی توضیح داد که در مورد مکانهای تاریخی که بمباران و ویران شدهاند، تنها کاری که انجام میشود جمعآوری سنگهای تاریخی باقیمانده و قرار دادن آنها در مکانی مناسب برای حفاظت از گمشدن، سرقت یا آسیب بیشتر است؛ چراکه هیچ ابزار یا ماشین کمکی برای عملیات مرمت وجود ندارد.
به گفته حنین العمصی، بیرون کشیدن دستنوشتهها فرآیندی دشوار و پیچیده است، زیرا کار با سازوکارهای ابتدایی انجام میشود و همه با دستهای خود حفاری میکنند؛ گاهی ممکن است در یک هفته سه دستنوشته پیدا شود و گاهی یک ماه کامل کار میکنند تا تنها یک دستنوشته بیابند. آن هم بدون هیچ نقش و حضور قابلذکری از سوی نهادهای بینالمللی، یا حتی ثبت و رصد نقضهایی که نسلکشی میراثی و فرهنگی در جریان حمله بر جای گذاشته است.
در پایان، حنین العمصی تأکید کرد که این دستنوشتههای تاریخی، تاریخ شکوه و تمدنها و میراث پدران و نیاکان اوست؛ اوراقی ارزشمند که به دست اهل علم و امامان دانش نگاشته شدهاند. کسانی که به آینده فلسطین ایمان داشتند. مسئولیت حفظ آنها بر دوش اوست تا این تاریخ کهن به نسلهای آینده برسد و آنان از خلال آن دریابند نیاکان چه تلاشهایی برای پیشبرد این علوم و دستیابی به نوآوریهای علمی انجام دادهاند.