زنان سیدی بوزید در خط مقدم کشاورزی پایدار؛ از مقابله با تغییرات اقلیمی تا احیای بذرهای بومی
یک مجمع زنان در استان سیدی بوزید تونس با تکیه بر کار جمعی و استفاده از بذرهای بومی، در برابر پیامدهای تغییرات اقلیمی ایستاده و تلاش میکند کشاورزی پایدار و کمهزینهتری را در منطقه توسعه دهد.
إخلاص الحمرونی
تونس- در چشماندازی کشاورزی که در برابر تغییرات اقلیمی، نوسان تولید و افزایش هزینهها روزبهروز شکنندهتر میشود، مجتمع توسعه زنان «البطومات» در استان سیدی بوزید تونس بهعنوان یک واحد تولیدی یکپارچه برجسته شده است. این واحد را زنانی مدیریت میکنند که کار جمعی را راهی برای عبور از شکنندگی شرایط اقلیمی و اقتصادی یافتهاند؛ از طریق بهاشتراکگذاری تجربه و جستوجوی راهحلهای محلی پایدار، بهویژه استفاده از بذرهای بومی و کار مشارکتی.
یک مجتمع زنانه در قلب تحول کشاورزی
سنـاء عماری، رئیس مجتمع توسعه کشاورزی بطومات، در معرفی این مجموعه میگوید: ۴۷ زن در این مجتمع فعالیت دارند و محور اصلی کار آنها فرآوری و ارزشافزایی محصولات کشاورزی منطقه سیدی بوزید است. فعالیتها متنوع است و شامل تهیه مواد غذایی ذخیرهای (العوله)، تولید پنیر، دامداری، پرورش طیور و تولید ترشیجات میشود.
او توضیح میدهد که در این مجتمع، مواد کشاورزی مانند سیر، پیاز، گوجهفرنگی، فلفل و سایر سبزیجات به محصولات با ارزش افزوده تبدیل میشوند و فعالیت تنها به تولید محدود نیست، بلکه فرآوری و بازاریابی را نیز در قالب یک سیستم یکپارچه دربر میگیرد.
به گفته او، این فعالیت تولیدی تحت فشار فزاینده تغییرات اقلیمی قرار دارد که بر همه مراحل کار، از کشاورزی تا فرآوری و حتی پرورش طیور اثر گذاشته است. کاهش بارشها و افزایش قیمت مواد اولیه باعث شده برخی محصولات مانند فلفل به کالایی کمیاب و گرانقیمت تبدیل شوند و این موضوع مستقیماً بر قیمت نهایی محصولات تأثیر گذاشته است.
او همچنین میگوید بیماریهای طیور نیز چالشی دیگر ایجاد کرده و با وجود تلاش برای درمان، باعث افزایش خسارتها شده است؛ در نتیجه ثبات تولید به شدت وابسته به شرایط ناپایدار اقلیمی و بهداشتی است.
در مواجهه با این وضعیت، سناء عماری توضیح میدهد که این مجتمع تنها به تشخیص مشکل بسنده نکرده، بلکه به دنبال راهحلهای عملی رفته است. مهمترین اقدام، تجربه استفاده از بذرهای بومی در همکاری با یک شرکت تخصصی زیستی بوده است. حدود سه هکتار زمین با این بذرها کشت شده که توانستهاند در برابر گرما مقاوم باشند و نیاز به آب، کود و دارو را کاهش دهند.
او میگوید این تجربه تنها یک راهحل موقت نیست، بلکه آغاز یک تحول راهبردی است و قصد دارند آن را به کشت گوجهفرنگی و سپس فلفل گسترش دهند. او تأکید میکند که بازگشت به بذرهای بومی غیرتراریخته تونس مانند گوجهفرنگی سنتی، هم کیفیت و طعم بهتری دارد و هم هزینه تولید را کاهش میدهد و در نهایت استقلال اقتصادی زنان را تقویت میکند.
میان فشار اقلیم و تولید راهحل
منیره عزری، که بخش زیادی از روز خود را صرف پاکسازی مواد اولیه، خشککردن، فرآوری، آسیاب و آمادهسازی محصولات مصرفی مانند «محمصه»، «کسکسی» از گندم و جو ارگانیک، همچنین ملوخیه و فلفل قرمز میکند، میگوید تغییرات اقلیمی امروز یکی از مهمترین عواملی است که تولید کشاورزی را مختل کرده است.
او توضیح میدهد کاهش بارش، افزایش دما و بادها باعث بیثباتی چرخه کشاورزی شده است.
به گفته او، برخی محصولات بهویژه فلفل دیگر مانند گذشته بازدهی ندارند و بهسرعت از گرما آسیب میبینند، کیفیت خود را از دست میدهند یا فاسد میشوند. همچنین زمان برداشت محصولات نیز تغییر کرده و دیگر مانند گذشته محدود به ماههای ژوئن تا اوت نیست، بلکه نامنظم و وابسته به شرایط آبوهوایی شده است.
او اضافه میکند که کمبود آب باعث کاهش تولید شده است، هرچند برخی درختان مانند زیتون و انگور همچنان مقاوم ماندهاند. با این حال افزایش قیمتها بسیاری از محصولات را تحت تأثیر قرار داده، بهویژه انجیر که کمیاب و بسیار گران شده است. همچنین گسترش آفات و حشرات وضعیت را پیچیدهتر کرده و کشاورزان را مجبور به استفاده بیشتر از سموم کرده که خود باعث افزایش هزینه و کاهش کیفیت محصول شده است.
تجربهای متفاوت
فاطمه بوعزیزی نیز تجربهای متفاوت در همین مجموعه دارد. او در زمینه پرورش طیور از مرحله جوجهکشی تا پرورش و فروش فعالیت میکند.
او میگوید تغییرات اقلیمی تأثیر مستقیمی بر این کار دارد؛ زیرا افزایش یا کاهش شدید دما باعث مرگ جوجهها یا کاهش تولید میشود.
به گفته او، جوجهها به محیطی با دمای متعادل نیاز دارند و هرگونه اختلال در این تعادل مستقیماً بر نتیجه کار اثر میگذارد. او از روشهای سنتی به استفاده از دستگاه جوجهکشی روی آورده که بهطور قابل توجهی تولید را افزایش داده است، هرچند این دستگاه نیازمند شرایط دقیق دما، نظافت و آمادهسازی است.
او همچنین میگوید گاهی مجبور است فعالیت را در فصل تابستان (از ۲۰ مه تا ۳ اکتبر) متوقف کند، زیرا گرمای شدید بر روند جوجهکشی تأثیر منفی میگذارد. به گفته او، تغییرات اقلیمی به یکی از عوامل تعیینکننده در سازماندهی تولید تبدیل شده است، نه فقط کیفیت آن.
در عین حال تأکید میکند که حمایت این مجتمع باعث شده بتواند با دریافت دستگاه جوجهکشی، پروژه خود را توسعه دهد و از روشهای سنتی کمبازده فاصله بگیرد؛ موضوعی که به افزایش درآمد و ثبات فعالیت او کمک کرده است.
منیره عزری و فاطمه بوعزیزی هر دو بر این باورند که تغییرات اقلیمی دیگر یک عامل بیرونی ساده نیست، بلکه بخشی از زندگی روزمره تولید شده است. با این حال، ویژگی این تجربه در توانایی تبدیل بحران به یک پروژه جمعی است؛ بر پایه همبستگی، تبادل دانش و بازگشت به بذرهای بومی بهعنوان یک انتخاب همزمان زیستمحیطی و حاکمیتی.