امیهان هلبن زیدان
وان - مهندس عمران سدا باکان تأکید کرد که زلزله خود فاجعه نیست، بلکه چیزی که آن را به یک تراژدی انسانی تبدیل می‌کند، انباشت اشتباهات فنی، ضعف نظارت و سیاست‌های ساخت و ساز غیرمجاز است.

در ۶ فوریه ۲۰۲۳، ترکیه دو زلزله متوالی با مرکز کانونی در ماراش تجربه کرد که شدت آن‌ها به ترتیب ۷.۸ و ۷.۶ درجه بود. این زلزله‌ها موجب تخریب وسیعی در ۱۱ استان شدند و مقامات رسمی شمار کشته‌ها را ۵۳ هزار و ۵۳۷ نفر اعلام کردند.

پس از سه سال، شهروندان در مناطق مختلف یاد این فاجعه را گرامی داشتند و تأکید کردند که رنج آسیب‌دیدگان هنوز ادامه دارد و مسئولان حقیقی هنوز مجازات نشده‌اند.

بازماندگان و مقامات مسئول اشاره کردند که نبود ساختمان‌های مقاوم در برابر زلزله، ضعف نظارت و سیاست‌های سودگرایانه موجب می‌شود که هر زلزله جدید تهدیدی برای خرابی بیشتر و فاجعه‌های انسانی باشد.

 

زخم‌های وان هنوز التیام نیافته است
مرش و ده‌ها شهر دیگر نیز با مصیبت‌های زلزله روبه‌رو شدند، اما شهر وان پیش از پانزده سال پیش دچار فاجعه مشابهی شد. در سال ۲۰۱۱ زلزله‌ای شدید با قدرت ۷.۲ درجه در مرکز اردیش رخ داد که یک ماه بعد زلزله‌ای دیگر با شدت ۵.۶ درجه در ارتیمت (ادریمت) در باکور کوردستان آمد.

این فاجعه موجب مرگ ۶۴۴ نفر و زخمی شدن ۱۹۶۶ نفر شد. با این حال، هنوز پس از پانزده سال، بسیاری از مردم در خانه‌های پیش‌ساخته‌ای زندگی می‌کنند که فاقد ابتدایی‌ترین شرایط زندگی هستند؛ سقف‌های شکسته که آب از آن‌ها چکه می‌کند و شرایط زندگی بسیار سخت است.

 

سقف‌هایی که چکه می‌کنند و آب‌هایی که زمین را فرا می‌گیرند
در محله سیریان تپه در شهر وان، هنوز ده‌ها خانواده از زمان زلزله در اتاق‌های پیش‌ساخته‌ای زندگی می‌کنند که به مرور زمان به پناهگاه‌های فرسوده‌ای تبدیل شده‌اند که فاقد ابتدایی‌ترین شرایط زندگی هستند. این ساکنان که توانایی جابه‌جایی به مکان دیگری را ندارند، از بسیاری از نیازهای اساسی محروم شده‌اند.

اکثر این اتاق‌های پیش‌ساخته تبدیل به ویرانه‌هایی شده‌اند؛ سقف‌هایشان چکه می‌کنند و برق به اندازه کافی به آن‌ها نمی‌رسد، در حالی که محله با بحران آب مکرر مواجه است.

در شرایط سخت زمستانی، به ویژه زنان در یک مبارزه روزانه برای بقای خود به سر می‌برند، از حق مسکن مناسب و زندگی شرافتمندانه محروم هستند. با هر فصل بارندگی، آب زمین‌های این کانتینرها را فرا می‌گیرد و آن‌ها را به محیطی غیرقابل سکونت تبدیل می‌کند. یکی از زنان اشاره کرد که «آنچه می‌بینی یخ نیست، بلکه فرشی است که در آب غرق شده» و تأکید کرد که این درد و رنج هر سال بدون راه‌حل تکرار می‌شود.

 

اشتباهات فنی دلیل اصلی
سدا باکان، مهندس عمران از شعبه اتحادیه مهندسان و معماران ترکیه (TMMOB) در شهر وان تأکید کرد که زلزله‌ها به عنوان یک پدیده طبیعی تبدیل به «فاجعه» می‌شوند به دلیل اشتباهات فنی، و افزود که حدود ۸۰ درصد از حجم خسارات مستقیماً به این اشتباهات مربوط است.

او توضیح داد که فاجعه تنها به خاطر زلزله نبوده، بلکه نتیجه یک سری اشتباهات فنی است که طی سال‌ها انباشته شده است. در بسیاری از ساختمان‌ها، جزئیات ساخت ناقص بود؛ حلقه‌های فولادی که باید ستون‌ها را تقویت کرده و به پل‌ها متصل می‌کردند، به شکلی نامناسب قرار داده شده بودند، بنابراین بتن قادر به ایستادگی در برابر ارتعاشات نبود.

مسئله به همین جا ختم نشد؛ آنچه به «طبقه نرم» معروف است، در افزایش میزان ریزش‌ها نقش زیادی داشت. وقتی طبقات پایین به فروشگاه تبدیل می‌شوند و دیوارهای حمایتی نادیده گرفته می‌شوند، ساختمان در آن نقطه شکننده می‌شود و گویی بدن آن در برابر زلزله خم می‌شود، و در نتیجه لرزش طبیعی به یک تراژدی انسانی تبدیل می‌شود.

 

ساختمان‌های غیرمجاز هنوز ساخته می‌شوند
سدا باکان توضیح داد که دلیل اصلی ریزش‌های ناشی از زلزله در این منطقه به ساختمان‌هایی برمی‌گردد که خدمات مهندسی درست دریافت نکرده‌اند و با استفاده از بتن بی‌کیفیت ساخته شده‌اند.

او اشاره کرد که بسیاری از ساختمان‌ها در منطقه اردیش بر روی بسترهای دره‌ها ساخته شده‌اند بدون اینکه تأثیر خاک بر ساخت و ساز در نظر گرفته شود، و بتن استفاده شده آنقدر ضعیف است که مانند خاک هنگام فشار خرد می‌شود، که این باعث می‌شود ساختمان‌ها به راحتی در برابر زلزله فرو بریزند.

او همچنین افزود که پس از فاجعه، سیستم‌های مقاوم‌تری برای پروژه‌های مسکونی جدید اتخاذ شد، مانند بنیادهای حصیری و قالب‌های تونلی، که این تکنیک‌ها ساختمان‌ها را به یک جعبه مقاوم تبدیل می‌کنند که قادر به مقاومت در برابر زلزله به بهترین نحو هستند.

اما او هشدار داد که مشکل هنوز کاملاً حل نشده است، زیرا هنوز ساختمان‌هایی به طور غیرمجاز ساخته می‌شوند، به ویژه در مناطق روستایی که برای ساخت و ساز مناسب نیستند، در این مناطق طبقات اضافی و تأسیسات بدون مجوز ساخته می‌شود که در صورت وقوع زلزله جدید خطر بزرگی به شمار می‌آید.

 

خطر هنوز وجود دارد
او اشاره کرد که اصلاح اشتباهات فنی در ساختمان‌ها دو تصویر متفاوت را به نمایش می‌گذارد؛ یکی مربوط به ساختمان‌های جدید است و دیگری مربوط به ذخیره ساختمان‌های قدیمی.

در ساختمان‌های جدید، به لطف استفاده از نرم‌افزارهای مهندسی مدرن و نظارت دقیق، اشتباهات به حداقل رسیده است و اشتباهات ابتدایی مانند لغزش آرماتورها در ستون‌ها نادر است.

اما بزرگ‌ترین مشکل، به گفته سدا باکان، مربوط به ساختمان‌هایی است که قبل از سال ۲۰۰۰ ساخته شده‌اند. بسیاری از آن‌ها هنوز ایستاده‌اند، اما با مشکلاتی جدی مانند خوردگی و ضعف بتن مواجه هستند. او اشاره کرد که سرعت پروژه‌های تحول شهری هنوز به اندازه‌ای نبوده که این خطرات را کاهش دهد، بنابراین نگرانی‌ها در مورد خطرات زلزله همچنان باقی است.

او همچنین بیان کرد که شهرسازی غیرمجاز قدرت زلزله‌ها را به طور مصنوعی افزایش می‌دهد. انتخاب مکان‌های ساخت و ساز در زمین‌های کشاورزی یا مناطق پر شده، همچنین تراکم جمعیت و نزدیکی ساختمان‌ها به یکدیگر از عواملی هستند که اندازه خسارات را افزایش می‌دهند. چرا که در لحظه لرزش، ساختمان‌ها ممکن است به یکدیگر برخورد کنند و خسارات اضافی وارد کنند. همچنین تراکم بتن باعث ایجاد محله‌های باریک می‌شود که عملیات امداد و نجات پس از فاجعه را دشوار می‌کند.

 

خطر در مرکز شهر
سدا باکان شهر وان را در نقطه تکتونیکی خطرناکی توصیف کرد که در آن گسل‌های فعال، از جمله گسل شرق آناتولی و گسل‌های محلی، همدیگر را قطع می‌کنند، که این امر باعث می‌شود شهر همیشه در معرض زمین‌لرزه‌ها باشد. در حالی که خط «ارتیمت-کالجیک» نسبتا امن‌تر است، ساختمان‌های قدیمی در قلب شهر هنوز تهدیدی جدی به شمار می‌آیند که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.

او توضیح داد که خاک‌های اطراف دریاچه وان به دلیل خطر روانی زمین که هنوز وجود دارد چالش تکنیکی بزرگی به شمار می‌روند. و اگرچه این شهر از زمان زلزله ۲۰۱۱ تجربه بیشتری کسب کرده، اما صحبت از آمادگی کامل همچنان دور از دسترس است، مگر اینکه ساختمان‌های قدیمی به طور کامل تعویض شوند.

در مورد راه‌حل‌ها، او تأکید کرد که مقابله با خطرات زلزله نیازمند یک رویکرد جامع است که باید از عایق‌بندی ضدزلزله در بیمارستان‌ها و تأسیسات حیاتی آغاز شود، سپس با «تقسیم‌بندی دقیق زمین‌ها» بر اساس مطالعات دقیق خاک ادامه یابد و در نهایت شامل پروژه‌های تقویت ساختمان‌های قدیمی باشد تا با استفاده از فناوری‌هایی مانند الیاف کربن و ستون‌های فولادی، امکان ماندگاری آن‌ها فراهم شود.

مهندس عمران سدا باکان همچنین بر ضرورت وجود نظارت شدید و مستقل بر بخش ساخت و ساز تأکید کرد و افزود که باید فرهنگی از شهرسازی مقاوم در برابر زلزله نهادینه شود تا شهر به فضایی امن برای زندگی تبدیل شود، نه صرفاً یک تجمع شهری شکننده در برابر فاجعه‌ها.