یک شهر، دو تصویر؛ تقابل هیجان و واقعیتِ تلخِ گرسنگی در کرماشان
در تقابل میان هیجان لحظهای و کابوس روزمرهی فقر و گرسنگی، شکاف عمیق طبقاتی به روشنی دیده میشود؛ شکافی که ریشه در ثروتسالاری، انحصار اقتصادی و فاصله میان مبارزه فرودستان با بهرهبرداری مرفهین دارد.
ساره پورخزری
كرماشان- زیر چشمانش سیاه است و نقشونگارهایی از خون و زخم بر صورتش دیده میشود. او با موهایی ژولیده و لباسهایی تقریباً پاره و فرسوده در خیابانهای مرکز شهر قدم میزند، میخندد و با حس رضایت به اطراف نگاه میکند. بازتاب همین تصویر در نقطهای دیگر از شهر نیز وجود دارد؛ جایی که کودکان، با چشمانی کبود و لباسهایی ژولیده و فرسوده، خیره به زندگی ماندهاند. به جای لبخند رضایت، غمی عظیم لبهایشان را به پایین خم کرده و در کابوسی هر روزه که چهرهاش ترسناکتر از کدوهای هالووین است، زندگی میکنند. تصویری که در برداشت اول شرح داده شد، چهرهی دختری است که به مناسبت هالووین سعی دارد هیجانی موقت را وارد زندگیاش کند؛ اما تصویر دوم، حقیقت جامعه و وضعیت کودکی است که فقر، سوءتغذیه، گرسنگی و عوامل بسیار دیگری این چهرهی ژولیده را برایش رقم زدهاند. طرف اول داستان تلاش میکند برای ساعاتی خود را به شکل روحی سرگردان در فضایی دلهرهآور نشان دهد تا شاید اندکی هیجان وارد زندگیاش شود؛ اما در طرف دیگر داستان، دلهرهها واقعیترند؛ چرا که افراد نیازمند، برای یافتن تکهنانی جهت فرار از گرسنگی، ناچارند در همین محلههای اعیان نشین و میان سطلهای زباله به دنبال غذا بگردند. شاید در کتابهای درسی و یا باورهای روزمره، جامعه دارای طبقات مختلف اجتماعی باشد؛ اما در دهههای اخیر و بهویژه با افزایش تورم، جامعه کاملاً به دو نیمهی نابرابر تقسیم شده است؛ نیمهای بسیار که در فقر و گرسنگی مطلق به سر میبرد و نیمهی اندک که در خانههای اعیانی و رفاه مطلق زندگی میکند. در واقع، دیگر جامعه دارای طبقات مختلف نیست، بلکه درصد اندکی در بالاترین سطح رفاه قرار گرفتهاند و بقیهی جامعه در شرایطی دستوپا میزنند که فقط برای بقا مبارزه میکنند. درک این مسئله نیازمند بررسیهای عمیق یا جستجوهای بیپایان در منابع مختلف نیست؛ بلکه کافی است به فاصلهی یک ساعت در محلات مختلف شهر کرماشان قدم بزنیم. در محلات ثروتمندنشین، خانههای اعیانی، ماشینهای لوکس، چهرههای بزککرده و لباسهای برند دیده میشود و افرادی که به راحتی میتوانند از میان فهرست بلندبالای منوی رستورانها و کافهها، غذای خود را انتخاب کنند. اما در جای دیگری از شهر و نه صرفاً حاشیهی شهر، دیگر خبری از خانههای لوکس نیست. اینجا چارچوبها به شدت فرسوده هستند و در کوچههای باریک و بنبست، خانههایی دیده میشوند که با مواد بازیافتی، اندکی استحکام یافتهاند. در اینجا دیگر خبری از ماشینهای لوکس نیست؛ فقط انسانهایی دیده میشوند که چرخدستی دارند و در زبالهها به دنبال چیزی میگردند تا بتوانند آن را غذا بنامند و چیزی به نام انتخاب غذا وجود ندارد. اما این دوگانهی فاحش چگونه در جامعه شکل گرفته و چه عواملی سبب شده جامعه کاملاً به دو نیم تقسیم شود
در واقع، جامعه بیش از هر چیز، زیر سایهی حاکمیتی قرار گرفته که آن را پلوتوکراسی (ثروتسالاری) مینامند؛ این بدان معناست که در کشور، منابع، ثروت و امکانات لازم جهت تهیهی رفاه عمومی وجود دارد؛ اما تمام این موارد تنها در اختیار بخش کوچکی از جامعه قرار دارد که اقلیت ثروتمند هستند و توانستهاند تمام امکانات و اولویتهای زندگی را با بالاترین کیفیت ممکن تصاحب کنند و اصلیترین دلیل این امر، مالکیت آنان بر داراییهای ثابتی مانند املاک، زمینها، معادن و غیره است که با رشد تورم، ارزش آنها نیز دوچندان میشود و همزمان با سقوط ارزش ریالی پول، قشر کارگر و کارمند هر روز بیش از پیش به لایههای زیرین خط فقر کشیده میشوند. در حال حاضر، درصد بالایی از افراد جامعه حتی در تهیهی خوراک روزانه، هزینهی حملونقل، اجارهبها، پوشاک و مانند آن دچار ناتوانی کامل هستند؛ در حالی که گروه اندک اما ثروتمند جامعه توانستهاند صاحب مطلق بسیاری از امکانات ذکر شده باشند. اما در فقیرسازی مردم، بدنهی اصلی حکومت به تنهایی تمام اهرمهای فشار را در دست ندارد، بلکه وابستگان به حکومت و اقشار ثروتمند نیز عامدانه در تولید و توزیع فقر نقش دارند چرا که آنها بخش عظیمی از اقتصاد را در دست گرفتهاند و با مدیریت سلیقهای، گردشهای مالی جامعه را به انحصار خود درآوردهاند. از آنجا که به جز نزدیکان حکومت، تقریباً هیچکس نمیتواند ثروت کلانی در اختیار داشته باشد، حتی ثروتمندانی که مستقیماً با حکومت در ارتباط نیستند، با سکوت در برابر مسائل مختلف از آن حمایت میکنند؛ چرا که برای حفظ ثروت خود ناچارند در خدمت حاکمیت باشند. عموم مردم برای این گروه ارزش چندانی ندارند، مگر آنکه بخواهند با ساختن چهرهای عامهپسند و از راه شهرت، ثروت بیشتری کسب کنند و اندکی خود را به مردم نزدیک نشان دهند. برای درک این مسئله، کافی است نگاهی به شخصیتهایی مانند سلبریتیها و افراد مشهورِ در رأس ثروت جامعه بیندازیم.
هزینهی مبارزه بر دوش فرودستان، بهرهبرداری در ساحل آرام؛ نقدی بر چهرههای «مردمدار» و شکاف طبقاتی
در دهههای اخیر و بهویژه در چند سال گذشته، اعتراضات مردمی بسیاری رخ داده که به دنبال آن، تغییرات بنیادین و حائز اهمیتی در جامعه ایجاد شده است. اصول و قواعد تثبیتشدهی بسیاری بهواسطهی همین قشر عادی جامعه تغییر کرده و مفاهیم متعددی بازتعریف شدهاند. در واقع، در دل همین جامعهای که متحمل بیشترین فشارهاست، خیزشهای بزرگی شکل گرفته که توانسته حاکمیت را ضعیفتر کند. آغازگر بسیاری از اعتراضات و انقلابهای اخیر در ایران، بهویژه خيزش انقلابی ژن، ژیان، آزادی، همین مردمان عادی بودهاند که جان و زندگی خود را به خطر انداختند و رودرروی حاکمیت در میدان مبارزه ایستادند. اما همین قشر ثروتمند و بهویژه سلبریتیها، در بحبوحهی مبارزه، خود را پنهان کردند و زمانی به میدان آمدند که دیگر تهدیدی متوجه جان و مالشان نبود؛ تا به این واسطه، انقلاب را تصاحب کنند و چهرهی خود را برجسته سازند. وگرنه، بدون نیاز به بررسی عمیق، کاملاً واضح است که در فهرست کشتهشدگان، بازداشتشدگان بلندمدت، اعدامشدهها و غیره، به جز افراد عادی جامعه، هیچ نامی از ثروتمندان و سلبریتیها به چشم نمیخورد.
این مسئله نشان میدهد که بسیاری از آزادیهایی که همین قشر ثروتمند و یا معروف در ایران توانستهاند به دست بیاورند، مدیون مبارزات همین مردم عادی است؛ اما تا زمانی که نتوانند از آن انقلاب یا مبارزه بهرهای ببرند، خود را پنهان میکنند و سپس، پس از اینکه دریای طوفانی به ساحلی آرام تبدیل شد، برای استفاده از نتیجهی این انقلابها به میدان میآیند. سادهترین مثال، همین برداشتن روسری است که نمادی از تحمیل خفقان و سرکوب است و مبارزه با آن از ضعیفترین اقشار جامعه به بهای خون و جان آغاز شد و پس از هزینههای سنگینی که این مردمان دادند، اقشار مرفه بدون کوچکترین بهایی توانستند به راحتی از این مسئله استفاده کنند و آزادانه با موهایی پریشان در خیابانهای لوکس محلههایشان قدم بزنند؛ بدون آنکه این حقیقت را در نظر بگیرند که رویش هر جوانهای که به درختی تنومند و پربار تبدیل میشود، از خاک آغاز میشود و نباید منشأ ریشهها را فراموش کرد. این مسئله نشان میدهد که دو نیمهی نابرابر جامعه که شاهد آن هستیم، مستقیماً محصول عملکرد جمهوری اسلامی و افراد ذکرشده در مثالهای فوق است. بنابراین، در میان همین افرادِ نزدیک به حاکمیت اما با چهرههای متفاوت، نباید به دنبال فردی نجاتدهنده یا حامی جامعه باشیم؛ چرا که خود آنان نیز بهطور غیرمستقیم در شرایط کنونی جامعه نقش داشتهاند. چهرهی کنونی جامعه در دو زاویهی دیدِ بسیار ثروتمند و بهشدت فقیر، محصول همین افراد است؛ کسانی که با چهرههای بزککرده سعی دارند ماسک دروغین مردم داری را بر صورت بزنند و این در حالی است که بیتوجه به آنچه که در زیر پوست شهر و زندگی مردمان عادی میگذرد، به قدمزدن خود بر سنگفرشهای زرین و در میان زندگی اعیانیشان ادامه میدهند؛ بدون آنکه توجهی به اختلاف طبقاتی فاحش و قابلتأملی داشته باشند که غیرعادی بودن آن کاملاً آشکار است و ذهن هر متفکری را به این پرسش وامیدارد که چرا باید در کشوری چنین ثروتمند، یکی را صد ناز و نعمت دهند و یکی را نان جو آغشته در خون.