روایت زن مبارز الجزایری از نسلی که با استعمار جنگید

زلیخا بقدور در روزهای آغاز انقلاب الجزایر دانش‌آموز دبیرستان بود و دو سال بعد به صفوف مبارزه پیوست. اکنون، شش دهه پس از استقلال، او از فداکاری زنانی می‌گوید که از یادها رفته‌اند و می‌پرسد تاریخ تا چه اندازه با زنان به انصاف رفتار کرده است.

نجوی راهم

الجزایر- مبارزه‌ی زنان الجزایر برای برابری و رهایی از خشونت و تبعیض داستانی تازه نیست و ریشه در سال‌های استعمار دارد. در آن دوران، دختران و زنان از تحصیل و حضور در زندگی عمومی بی‌بهره بودند و زیر بار قیدوبندهای جامعه و سلطه‌ی استعمار روزگار می‌گذراندند. وقتی انقلاب آزادی‌بخش شعله‌ور شد، زنان در حاشیه نماندند و پا به میدان مبارزه گذاشتند. آنان در سازماندهی فعالیت‌های ملی و ارتباطات مخفی سهم داشتند و برخی نیز به مبارزان کوهستان پیوستند و خطر بازداشت و شکنجه را به جان خریدند.

اما بیش از شش دهه پس از استقلال، تجربه‌ی بسیاری از این زنان هنوز در حافظه‌ی جمعی جایی ندارد. روایت زنان مبارز امروز این پرسش را پیش می‌کشد که آیا سهم زنان در تاریخ به رسمیت شناخته شده است. این روایت‌ها همچنین کلیشه‌هایی را آشکار می‌کنند که هنوز نقش زنان را کم‌رنگ جلوه می‌دهند.

کارزار ۱۶ روزه‌ی مبارزه با خشونت علیه زنان این پرسش‌ها را برجسته‌تر کرده است. این کارزار یادآور تبعیض و طردی است که زنان در شکل‌های گوناگون تجربه کرده‌اند و بر ضرورت شنیدن صدای آنان و ارج نهادن به تجربه‌هایشان تأکید دارد.

زلیخا بقدور سرگذشت مبارزه‌اش را از سال‌های مدرسه آغاز می‌کند. آموزش او به زبان فرانسوی بود و مجال چندانی برای آموختن عربی نداشت. به گفته‌ی خودش، بخت با او یار بود که با آموزگاری به نام امینه زعلان آشنا شد. زعلان آموزش عربی را بر عهده گرفت و از الفبای دستور زبان با او شروع کرد.

زلیخا بقدور اما آموختن به زبان فرانسوی را به معنای دل کندن از هویتش نمی‌دانست. او زبان استعمارگر را ابزاری می‌دید که می‌شد در خدمت آرمان ملی به کار گرفت و امروز نیز یادآوری می‌کند که زبان دشمن می‌تواند به سلاحی علیه خود استعمار بدل شود. تجربه‌ی او گوشه‌ای از فضای آموزشی و فرهنگی دختران الجزایری در دوران استعمار را نشان می‌دهد. در آن روزگار، راه آموختن و بیداری آگاهی ملی از دل واقعیت سیاسی و اجتماعی پیچیده‌ای می‌گذشت.

 

از نیمکت مدرسه تا صفوف انقلاب

زلیخا بقدور آغاز انقلاب در نوامبر ۱۹۵۴ را به بمبی تشبیه می‌کند که در آسمان آرام الجزایر منفجر شد. در آن روزها، او همراه گروهی از دختران، از جمله دو خواهر کوچک‌ترش، در دبیرستان «لاکروا» نزدیک دانشگاه درس می‌خواند.

به گفته‌ی او، مبارزه‌ی عملی‌اش از ۱۷ مه ۱۹۵۶ آغاز شد. در آن روز، دفتر اتحادیه‌ی عمومی دانشجویان الجزایری، که زلیخا بقدور نیز عضو آن بود، دانشجویان و دانش‌آموزان دبیرستانی را گرد هم آورد تا درباره‌ی پیوستن به انقلاب رایزنی کنند.

این روزها نقطه‌ی عطفی در تاریخ جنبش دانشجویی الجزایر بود. دانشجویان در همان ماه دست به اعتصاب زدند و فراخوان پیوستن به ارتش آزادی‌بخش ملی دادند. دانشگاه و دبیرستان‌ها به کانون بسیج جوانان بدل شدند و دختران دانشجو نیز همپای این جنبش پیش آمدند. برخی از آنان با پذیرش خطرهای بزرگ، کار سازمانی، ارتباطات و پشتیبانی از مبارزان را بر عهده گرفتند.

روایت زلیخا بقدور نشان می‌دهد که پیوستن زنان به مبارزه تنها از سر شور و احساس نبود. آنان در شبکه‌های مبارزاتی مسئولیت‌هایی واقعی بر دوش داشتند و برخی از فعالیت دانشجویی به مأموریت‌هایی حساس‌تر رسیدند که پنهان‌کاری، سازماندهی و مهارت در برقراری ارتباط می‌طلبید. همین مأموریت‌ها آنان را در معرض تعقیب و بازداشت قرار می‌داد.

زلیخا بقدور خود نیز در ۱۱ نوامبر ۱۹۵۶ بازداشت شد و هنوز جزئیات آن روز را به یاد دارد. سرگذشت او تنها داستان یک فرد نیست و یادآور نسلی از دختران است که بار مشارکت در نبرد آزادی را پذیرفتند. این دختران فرصت چندانی برای تحصیل و حضور در جامعه نداشتند و قیدوبندهای آن روزگار زندگی‌شان را محدود می‌کرد.

 

مبارزه در چهره‌های گوناگون

حضور زنان الجزایری در انقلاب آزادی‌بخش به دختران دانشجو و مبارزان شهری محدود نماند و در هر منطقه، بسته به شرایط جغرافیایی و اجتماعی، رنگی دیگر داشت. گروهی از زنان در کار سیاسی و سازمانی و ارتباطات مخفی فعال بودند و گروهی دیگر به مبارزان پناه می‌دادند و آنان را از چشم دشمن پنهان می‌کردند. جابه‌جایی سلاح و آذوقه و رساندن اطلاعات نیز بر عهده‌ی آنان بود. برخی از زنان مبارز هم به کار پزشکی و پرستاری می‌پرداختند.

در روستاها و مناطق کوهستانی، شرایط برای زنان دشوارتر بود. آنان افزون بر بار زندگی روزمره، همواره با خطر یورش، بازداشت و خشونت استعمارگران روبه‌رو بودند. بسیاری از این نقش‌ها در هیچ عکس یا گواهی مکتوبی ثبت نشد و از همین رو، تجربه‌ی شمار زیادی از زنان از تاریخ‌نگاری بیرون ماند.